सूचनाको हकको संघर्षदेखि राष्ट्रिय सम्मानसम्म : पत्रकार एवं सूचना अभियन्ता कैलाश माझीको प्रेरणादायी यात्रा

कुनै पनि राष्ट्रको लोकतान्त्रिक विकास केवल संविधान निर्माण, निर्वाचन सम्पन्न हुनु वा सरकार परिवर्तनमा मात्र सीमित हुँदैन। लोकतन्त्रको वास्तविक मापन त्यतिबेला हुन्छ, जब राज्यका निकायहरू जनताप्रति उत्तरदायी हुन्छन्, सार्वजनिक निर्णयहरू पारदर्शी हुन्छन् र नागरिकले आफ्नो संवैधानिक अधिकार स्वतन्त्र रूपमा प्रयोग गर्न सक्छन्। लोकतन्त्रलाई जीवन्त बनाउने यिनै आधारहरूमध्ये सूचनाको हक सबैभन्दा महत्वपूर्ण अधिकार हो। नागरिकले सूचना प्राप्त गर्न सके मात्र राज्यलाई प्रश्न गर्न, सार्वजनिक खर्चको निगरानी गर्न, भ्रष्टाचारको विरोध गर्न र सुशासनको माग गर्न सक्छ।

नेपालको संविधानले प्रत्येक नेपाली नागरिकलाई धारा २७ अन्तर्गत सूचनाको हकलाई मौलिक अधिकारका रूपमा सुनिश्चित गरेको छ। तर संविधानमा लेखिएको अधिकारलाई व्यवहारमा कार्यान्वयन गराउन धेरै नागरिकले कानुनी बाटो प्रयोग गर्न सकेका छैनन्। यस्ता बेला केही व्यक्तिहरूले व्यक्तिगत लाभभन्दा सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकता दिँदै सूचनाको हकलाई व्यवहारमा स्थापित गर्न संघर्ष गरेका छन्। त्यस्ता व्यक्तिमध्ये एक हुन् पत्रकार एवं सूचना अभियन्ता कैलाश माझी।

सामान्य गाउँबाट सुरु भएको असाधारण यात्रा

वि.सं. २०५३ साल साउन २६ गते, शनिबार, सप्तरी जिल्लाको हालको सप्तकोशी नगरपालिका–११, भगनी (मलेठ) स्थित आफ्नै निवासमा कैलाश माझीको जन्म भयो। त्यतिबेला कसैले पनि कल्पना गरेको थिएन कि यही गाउँको एक सामान्य बालक भविष्यमा सूचनाको हक, सुशासन र खोजमूलक पत्रकारिताको क्षेत्रमा राष्ट्रिय स्तरमा परिचित व्यक्तित्व बन्नेछ।

भगनी–मलेठ त्यस समय ग्रामीण नेपालको प्रतिनिधि बस्ती थियो। सीमित अवसर, सामान्य आर्थिक अवस्था, कृषि–आधारित जीवनशैली र न्यून पूर्वाधारबीच उहाँको बाल्यकाल बित्यो। यस्तै परिवेशले उहाँलाई समाजका वास्तविक समस्या नजिकबाट बुझ्ने अवसर दियो। विकासका योजना कसरी लागू हुन्छन्, सार्वजनिक सेवा किन कमजोर हुन्छ, नागरिकले किन आफ्ना अधिकार सहज रूपमा प्रयोग गर्न सक्दैनन् भन्ने प्रश्नहरू उहाँको मनमा सानैदेखि जन्मिन थाले।

बाल्यकालमै विकसित भएको नेतृत्व चेतना

परिवार र समाजका ज्येष्ठ सदस्यका अनुसार उहाँ बाल्यकालदेखि नै जिज्ञासु स्वभावका हुनुहुन्थ्यो। कुनै पनि विषयलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्नुको सट्टा “किन?” भन्ने प्रश्न गर्ने बानी थियो। यही प्रश्न गर्ने बानीले पछि पत्रकारिताको आधार तयार गर्‍यो।

विद्यालयमा अध्ययन गर्दा उहाँ विभिन्न सामाजिक तथा शैक्षिक गतिविधिमा सक्रिय रहनुभयो। साथीहरूका बीच नेतृत्व गर्ने क्षमता, सार्वजनिक विषयमा बोल्ने आत्मविश्वास र सामाजिक उत्तरदायित्वको भावना क्रमशः विकास हुँदै गयो।

शिक्षा : प्राविधिक ज्ञानले दिएको फरक दृष्टिकोण

कैलाश माझीले श्री जनता माध्यमिक विद्यालय, सप्तकोशी नगरपालिका–१० बाट माध्यमिक तहसम्मको अध्ययन पूरा गर्नुभयो। त्यसपछि उहाँले इटहरीस्थित सुष्मा कोइराला मेमोरियल इन्जिनियरिङ कलेजबाट डिप्लोमा इन सिभिल इन्जिनियरिङ अध्ययन सम्पन्न गर्नुभयो।

सिभिल इन्जिनियरिङको अध्ययनले उहाँलाई भवन, सडक, पुल, खानेपानी, ढल, लागत अनुमान, सार्वजनिक खरिद, गुणस्तर परीक्षण र सरकारी विकास योजनाको प्राविधिक पक्ष बुझ्ने अवसर दियो। यही ज्ञान पछि पत्रकारितामा उहाँको सबैभन्दा ठूलो बलियो पक्ष बन्यो। धेरैले विकास निर्माणलाई सतही रूपमा हेर्दा उहाँ प्राविधिक दृष्टिले विश्लेषण गर्न सक्ने अवस्थामा पुग्नुभयो।

पत्रकारिता रोज्नुको कारण

इन्जिनियरिङ अध्ययनपछि उहाँसँग प्राविधिक क्षेत्रमा करियर बनाउने अवसर थिए। तर उहाँले अर्को बाटो रोज्नुभयो—पत्रकारिता।

उहाँको विश्वास थियो कि एउटा इन्जिनियरले एउटा संरचना बनाउन सक्छ, तर एउटा जिम्मेवार पत्रकारले समाजमा चेतना निर्माण गर्न सक्छ। यही सोचले उहाँलाई पत्रकारितातर्फ आकर्षित गर्‍यो।

पत्रकारिताको प्रारम्भिक दिनदेखि नै उहाँले आफूलाई दैनिक घटनाको रिपोर्टिङमा मात्र सीमित राख्नुभएन। उहाँले खोजमूलक पत्रकारितालाई प्राथमिकता दिनुभयो। कुनै पनि विषयमा समाचार लेख्नुअघि सम्बन्धित कागजात अध्ययन गर्ने, कानुनी प्रावधान बुझ्ने, सम्बन्धित पक्षको धारणा लिने र तथ्यको पुष्टि गर्ने अभ्यास विकास गर्नुभयो।

पत्रकारिताको आधार : तथ्य, प्रमाण र जनहित

कैलाश माझीको पत्रकारितामा एउटा स्पष्ट सिद्धान्त देखिन्छ—”प्रमाणबिना समाचार होइन।”

उहाँले समाचारलाई सामाजिक सञ्जालको हल्लाभन्दा फरक बनाउने प्रयास गर्नुभयो। सार्वजनिक अभिलेख, सरकारी कागजात, कानुनी प्रावधान र सम्बन्धित पक्षको प्रतिक्रिया समेटेर समाचार तयार गर्ने शैलीले उहाँको पत्रकारितालाई फरक पहिचान दिलायो।

उहाँले विशेष रूपमा स्थानीय सरकार, विकास निर्माण, सार्वजनिक बजेट, शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा, सार्वजनिक खरिद र सुशासनसँग सम्बन्धित विषयमा कलम चलाउनुभयो। प्राविधिक शिक्षाका कारण विकास निर्माणसम्बन्धी समाचारमा उहाँको विश्लेषण तथ्यपरक र प्राविधिक पक्षसम्म पुग्ने प्रयास देखिन्थ्यो।

सूचनाको हकप्रतिको आकर्षण

पत्रकारिताको क्रममा उहाँले एउटा महत्वपूर्ण कुरा महसुस गर्नुभयो—धेरै समाचार अनुमानमा आधारित हुने गर्छन्, किनकि सरकारी कार्यालयका आधिकारिक कागजात सहज रूपमा उपलब्ध हुँदैनन्।

यही अनुभवले उहाँलाई सूचनाको हक सम्बन्धी ऐन, २०६४ तर्फ आकर्षित गर्‍यो। उहाँले बुझ्नुभयो कि सूचना माग्नु केवल पत्रकारको आवश्यकता होइन, प्रत्येक नागरिकको संवैधानिक अधिकार हो।

त्यसपछि उहाँले विभिन्न सार्वजनिक निकायसँग कानुनबमोजिम सूचना माग्ने अभ्यास सुरु गर्नुभयो। सूचना नपाउँदा कानुनी उपचार खोज्ने, पुनरावेदन गर्ने र संवैधानिक निकायसम्म पुग्ने दृढताले उहाँको सार्वजनिक जीवनको नयाँ अध्याय सुरु गर्‍यो।

सार्वजनिक हितलाई केन्द्रमा राख्ने सोच

कैलाश माझीले आफ्नो पत्रकारिता र सूचना अधिकारको अभियानलाई व्यक्तिगत विवाद वा प्रचारको माध्यम बनाउनुभएन। उपलब्ध अभिलेखका आधारमा उहाँले सार्वजनिक निकायको पारदर्शिता, नागरिकको जान्ने अधिकार र सुशासनलाई प्राथमिकतामा राख्दै काम गर्नुभएको देखिन्छ।

उहाँको विचारमा, लोकतन्त्र बलियो बनाउन केवल सरकार जिम्मेवार भएर पुग्दैन; नागरिक पनि सचेत र सक्रिय हुनुपर्छ। यही सोचले उहाँलाई सूचना माग्ने, अध्ययन गर्ने, समाचार लेख्ने र कानुनी प्रक्रियाको प्रयोग गर्ने दिशामा निरन्तर अघि बढायो।

सूचनाको हकको संघर्षदेखि राष्ट्रिय सम्मानसम्म : पत्रकार एवं सूचना अभियन्ता कैलाश माझीको प्रेरणादायी यात्रा

सूचनाको हकको आन्दोलन, कानुनी संघर्ष र ऐतिहासिक उपलब्धि

पत्रकारिताको मूल उद्देश्य समाजलाई सत्य सूचना उपलब्ध गराउनु हो। तर सत्यसम्म पुग्ने बाटो सधैं सहज हुँदैन। विशेष गरी सार्वजनिक निकायसँग सम्बन्धित विषयमा काम गर्ने पत्रकारका लागि सूचना प्राप्त गर्नु नै सबैभन्दा ठूलो चुनौती बन्न सक्छ। यही चुनौतीलाई अवसरका रूपमा स्वीकार गर्दै पत्रकार एवं सूचना अभियन्ता कैलाश माझीले आफ्नो सार्वजनिक जीवनको महत्वपूर्ण अध्याय सूचनाको हकको प्रयोगबाट सुरु गर्नुभयो।

उहाँको विश्वास स्पष्ट थियो—”सरकारी कार्यालयमा रहेको सूचना सरकारको निजी सम्पत्ति होइन, नागरिकको अधिकार हो।”

नेपालको संविधान, २०७२ को धारा २७ ले प्रत्येक नेपाली नागरिकलाई आफ्नो वा सार्वजनिक सरोकारको कुनै पनि विषयमा सूचना माग्ने र पाउने अधिकार सुनिश्चित गरेको छ। यही संवैधानिक अधिकारलाई व्यवहारमा लागू गराउने उद्देश्यले उहाँले विभिन्न सरकारी तथा सार्वजनिक निकायसँग नियमित रूपमा सूचना माग्न थाल्नुभयो।

कानुनलाई व्यवहारमा उतार्ने अभियान

धेरै नागरिकलाई सूचनाको हक सम्बन्धी ऐन, २०६४ को जानकारी भए पनि त्यसको प्रयोग कम हुने गरेको अवस्थामा कैलाश माझीले ऐनको दफा ३ र दफा ७ अनुसार विभिन्न सार्वजनिक निकायसँग सूचना माग्नुभयो। उहाँका लागि सूचना माग्नु व्यक्तिगत चासोको विषय थिएन; यो सार्वजनिक उत्तरदायित्व स्थापित गर्ने माध्यम थियो।

उहाँले मागेका सूचनाहरू मुख्यतः सार्वजनिक खर्च, विकास निर्माण, कर्मचारीको जिम्मेवारी, सार्वजनिक निर्णय र स्थानीय सरकारका कामकारबाहीसँग सम्बन्धित थिए। कतिपय कार्यालयले कानुनअनुसार सूचना उपलब्ध गराए भने कतिपयले मौनता अपनाए। यहींबाट उहाँको कानुनी संघर्ष सुरु भयो।

कञ्चनरूप नगरपालिकाको ऐतिहासिक मुद्दा

उपलब्ध अभिलेखअनुसार, वि.सं. २०७७ फागुन १४ गते कैलाश माझीले कञ्चनरूप नगरपालिकासँग सूचनाको हक सम्बन्धी ऐन, २०६४ बमोजिम सूचना माग गर्नुभयो। कानुनले तोकेको समयभित्र सूचना उपलब्ध नभएपछि उहाँले २०७७ चैत १६ गते राष्ट्रिय सूचना आयोगमा पुनरावेदन दर्ता गर्नुभयो।

आयोगले नगरपालिकालाई सूचना उपलब्ध गराउन र कारणसहित लिखित जवाफ पेश गर्न आदेश दियो। त्यसपछि पनि आदेशको पालना नभएको आयोगको निर्णयमा उल्लेख छ। पुनः आयोगले सूचना उपलब्ध गराउन निर्देशन दिँदा पनि कार्यान्वयन नभएपछि आयोगले तत्कालीन प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत रेणुका साहलाई १५ हजार रुपैयाँ जरिवाना गर्ने निर्णय गर्‍यो। साथै, विभागीय कारबाहीको प्रक्रिया अघि बढाउन सम्बन्धित मन्त्रालयलाई निर्देशन दिइयो।

यो निर्णयले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दियो—सूचनाको हकको उल्लङ्घन गर्ने सार्वजनिक पदाधिकारी कानुनी जिम्मेवारीबाट मुक्त रहन सक्दैनन्। नागरिकले आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्दा कानुनले संरक्षण गर्छ भन्ने विश्वास यस घटनाले बलियो बनायो।

राष्ट्रिय स्तरमा चर्चित बनेको फैसला

राष्ट्रिय सूचना आयोगको उक्त निर्णय केवल एउटा पुनरावेदनको अन्त्य थिएन; यो सूचनाको हकको प्रभावकारी कार्यान्वयनतर्फको एउटा महत्वपूर्ण उदाहरण बन्यो। धेरै नागरिक र सूचना अधिकारका अभियन्ताले यसलाई सार्वजनिक निकायलाई उत्तरदायी बनाउने दृष्टान्तका रूपमा हेरे।

यस घटनापछि विभिन्न सार्वजनिक निकायमा सूचना माग्ने नागरिकहरूको संख्या बढेको र सूचनाको हकबारे जनचासो वृद्धि भएको उल्लेख विभिन्न सार्वजनिक छलफलहरूमा भएको पाइन्छ। यद्यपि, यसको विस्तृत प्रभावबारे स्वतन्त्र अध्ययन आवश्यक रहन्छ।

धम्कीबीच पनि नरोकिने अभियान

सूचनाको हकको अभियान सधैं सहज थिएन। उपलब्ध कागजातअनुसार, २०७८ फागुन महिनामा कैलाश माझीको घरको मूलढोकामा अज्ञात व्यक्तिबाट ज्यान मार्ने धम्कीसहितको पत्र फेला परेको थियो। पत्रमा सूचना माग्ने कार्य नरोकिए गम्भीर परिणाम भोग्नुपर्ने आशय व्यक्त गरिएको थियो।

यस घटनालाई उहाँले सामान्य रूपमा लिनुभएन। उहाँले जिल्ला प्रशासन कार्यालय, प्रहरी तथा अन्य सम्बन्धित निकायमा औपचारिक निवेदन दिँदै निष्पक्ष अनुसन्धान र आफ्नो सुरक्षाको माग गर्नुभयो। यसले उहाँले कानुनमाथि विश्वास राख्दै प्रत्येक चुनौतीको सामना कानुनी प्रक्रियाबाट गर्न खोजेको देखाउँछ।

राष्ट्रिय महासंघको ऐक्यबद्धता

घटनापछि सूचनाको हकका लागि राष्ट्रिय महासंघ (RTI Federation Nepal) ले प्रेस विज्ञप्ति जारी गर्दै धम्कीको कडा भर्त्सना गर्‍यो। महासंघले सूचनाको हक प्रयोग गर्नु संविधानले सुनिश्चित गरेको अधिकार भएको उल्लेख गर्दै अभियन्ताको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न र दोषीलाई कानुनी दायरामा ल्याउन सरकारसँग माग गरेको थियो।

यस घटनाले सूचनाको हकको अभ्यास अझै पनि चुनौतीपूर्ण हुन सक्ने यथार्थलाई उजागर गर्‍यो। तर यसले सूचना अधिकारको अभियानमा राष्ट्रिय ऐक्यबद्धता पनि देखायो।

संघर्षबाट स्थापित विश्वास

कैलाश माझीको सार्वजनिक जीवनमा कानुनी संघर्ष केवल व्यक्तिगत मुद्दा थिएन। उपलब्ध तथ्यका आधारमा उहाँले प्रत्येक प्रक्रियालाई संविधान, सूचनाको हक सम्बन्धी ऐन र प्रचलित कानुनको सीमाभित्र रहेर अघि बढाउनुभएको देखिन्छ। उहाँले अदालत वा आयोगको ढोका ढकढक्याउनु प्रतिशोधका लागि होइन, नागरिकको संवैधानिक अधिकारको प्रयोगका लागि भएको धारणा बारम्बार व्यक्त गर्नुभएको छ।

उहाँको अभियानले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको देखिन्छ—लोकतन्त्रमा अधिकारको रक्षा आवाजले मात्र होइन, कानुनी प्रक्रियाको प्रभावकारी प्रयोगले पनि हुन्छ।

सूचनाको हकको संघर्षदेखि राष्ट्रिय सम्मानसम्म : पत्रकार एवं सूचना अभियन्ता कैलाश माझीको प्रेरणादायी यात्रा

राष्ट्रिय सम्मान, खोजमूलक पत्रकारिता र सुशासनको अभियान

कुनै पनि व्यक्तिको योगदानको मूल्याङ्कन केवल उसले प्राप्त गरेको सम्मानबाट हुँदैन। वास्तविक मूल्याङ्कन उसले समाजमा पारेको प्रभाव, सार्वजनिक हितका लागि गरेको निरन्तर प्रयास र लोकतान्त्रिक मूल्यप्रतिको प्रतिबद्धताबाट हुन्छ। पत्रकार एवं सूचना अभियन्ता कैलाश माझीको सार्वजनिक जीवनलाई हेर्दा उहाँको यात्रा व्यक्तिगत सफलताभन्दा पनि नागरिक अधिकार, पारदर्शिता र सुशासनको पक्षमा केन्द्रित रहेको देखिन्छ।

सूचनाको हकसम्बन्धी कानुनी संघर्ष, सार्वजनिक निकायसँग सूचना माग्ने अभियान, खोजमूलक पत्रकारिता र जनचासोका विषयमा निरन्तर सक्रियताले उहाँलाई राष्ट्रिय स्तरमा परिचित गराएको देखिन्छ। उपलब्ध अभिलेखका आधारमा उहाँको सार्वजनिक जीवनमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण उपलब्धिमध्ये एक हो—राष्ट्रिय सूचना आयोगबाट प्राप्त “विनय कसजु उत्कृष्ट सूचना अभियन्ता पुरस्कार–२०७९”।

राष्ट्रिय सम्मान : एउटा संघर्षको औपचारिक स्वीकारोक्ति

राष्ट्रिय सूचना आयोगले आफ्नो स्थापना दिवसको अवसरमा काठमाडौंस्थित उपराष्ट्रपति कार्यालय, लैनचौरमा आयोजित विशेष कार्यक्रममा सूचनाको हकको संरक्षण, संवर्द्धन र प्रभावकारी कार्यान्वयनमा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याएका व्यक्तिहरूलाई सम्मान गरेको थियो। त्यही कार्यक्रममा सप्तरीको सप्तकोशी नगरपालिका–११, भगनी निवासी कैलाश माझीलाई “विनय कसजु उत्कृष्ट सूचना अभियन्ता पुरस्कार–२०७९” प्रदान गरियो।

उक्त सम्मान तत्कालीन उपराष्ट्रपति नन्दबहादुर पुनको हातबाट प्रदान गरिएको थियो। आयोगले सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध गराएको विवरणअनुसार, नागरिकको सुसूचित हुने अधिकारको संरक्षण तथा सूचनाको हकलाई व्यवहारमा स्थापित गर्न उहाँले खेलेको भूमिकाको कदर गर्दै यो सम्मान प्रदान गरिएको थियो।

यो पुरस्कारले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दियो—संविधानले दिएको अधिकारको इमानदार प्रयोगले राष्ट्रिय स्तरको पहिचान पनि दिलाउन सक्छ।

पुरस्कारभन्दा ठूलो जिम्मेवारी

पुरस्कार ग्रहणपछि सञ्चारकर्मीसँग प्रतिक्रिया दिँदै कैलाश माझीले यो सम्मानलाई व्यक्तिगत उपलब्धिभन्दा नागरिक अधिकारको आन्दोलनको सम्मानका रूपमा लिनुभएको थियो। उहाँले भविष्यमा पनि सूचनाको हकको संरक्षण, संवर्द्धन र कार्यान्वयनमा अझ जिम्मेवारीका साथ काम गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नुभएको थियो।

उहाँको भनाइको सार थियो—

“यो सम्मानले मलाई रोकिने होइन, अझ जिम्मेवार भएर काम गर्न प्रेरित गरेको छ।”

पत्रकारितामा फरक कार्यशैली

आज सामाजिक सञ्जालको तीव्र विस्तारसँगै सूचना र समाचारबीचको भिन्नता कहिलेकाहीँ अस्पष्ट बन्ने गरेको छ। यस्ता अवस्थामा कैलाश माझीले पत्रकारितामा प्रमाण, आधिकारिक कागजात र कानुनी आधारलाई प्राथमिकता दिने अभ्यास विकास गर्नुभयो।

उहाँका समाचारहरूमा सामान्यतया निम्न पक्षहरू समेटिने प्रयास देखिन्छ—

•सम्बन्धित सरकारी कागजात,
•सार्वजनिक खरिदका विवरण,
•लागत अनुमान,
•सार्वजनिक निकायको आधिकारिक प्रतिक्रिया,
•सम्बन्धित कानुनी व्यवस्था,
•नागरिकको सरोकार।

यसले समाचारलाई तथ्यमा आधारित बनाउन सहयोग पुर्‍याएको देखिन्छ।

विकास निर्माणको निगरानी

सिभिल इन्जिनियरिङको शैक्षिक पृष्ठभूमिका कारण उहाँले विकास निर्माणसम्बन्धी विषयमा विशेष चासो राख्नुभयो। सडक, ढल, विद्यालय भवन, खानेपानी, सार्वजनिक संरचना, बजेट कार्यान्वयन र निर्माण गुणस्तरका विषयमा उहाँले बारम्बार समाचार तयार गर्नुभयो।

उहाँले विकास निर्माणसम्बन्धी समाचार तयार गर्दा प्राविधिक पक्ष, लागत अनुमान, कार्यसम्पादन र सार्वजनिक हितलाई ध्यानमा राख्ने प्रयास गर्नुभएको देखिन्छ। यसले स्थानीय तहका योजनाबारे नागरिकमा जानकारी बढाउन भूमिका खेलेको मान्न सकिन्छ।

स्थानीय सरकार र जवाफदेहिता

नेपालमा संघीयता लागू भएपछि स्थानीय तहलाई व्यापक अधिकार प्राप्त भयो। त्यहीसँगै पारदर्शिता र जवाफदेहिताको अपेक्षा पनि बढ्यो। कैलाश माझीले स्थानीय सरकारका कामकारबाहीलाई पत्रकारिताको महत्वपूर्ण विषय बनाउँदै विकास योजना, सार्वजनिक खर्च, शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा, सार्वजनिक सेवा र प्रशासनिक उत्तरदायित्वका विषयमा निरन्तर लेखन गर्नुभयो।

उहाँको दृष्टिकोणमा स्थानीय सरकार जनतासँग सबैभन्दा नजिकको सरकार भएकाले त्यसको पारदर्शिता लोकतन्त्रको आधार हो।

सामाजिक प्रभाव

उपलब्ध सार्वजनिक अभिलेख र गतिविधिका आधारमा उहाँको अभियानले विशेष गरी सूचनाको हकबारे जनचेतना अभिवृद्धि गर्न, सार्वजनिक निकायमा सूचना उपलब्ध गराउने संस्कृतिबारे बहस बढाउन तथा नागरिकलाई कानुनी अधिकार प्रयोग गर्न प्रेरित गर्न योगदान पुर्‍याएको देखिन्छ। यद्यपि, यसको व्यापक सामाजिक प्रभावबारे स्वतन्त्र अध्ययनले अझ विस्तृत मूल्याङ्कन गर्न सक्छ।

पत्रकारिताको मूल दर्शन

कैलाश माझीले विभिन्न अवसरमा व्यक्त गरेको विचारलाई आधार मान्दा उहाँको पत्रकारिताको दर्शनलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ—

•पत्रकारिता सत्यको खोज हो।
•सूचना नागरिकको अधिकार हो।
•प्रमाणबिना आरोप लगाउनु हुँदैन।
•सार्वजनिक पद उत्तरदायित्वसँग जोडिएको हुन्छ।
•संविधानको सम्मान नै लोकतन्त्रको सम्मान हो।

संघर्षबाट बनेको राष्ट्रिय परिचय

कैलाश माझीको यात्रा कुनै एक दिनमा बनेको परिचय होइन। यो ग्रामीण परिवेशबाट सुरु भएको, अध्ययन, पत्रकारिता, कानुनी संघर्ष, सार्वजनिक उत्तरदायित्व र निरन्तरताले निर्माण गरेको यात्रा हो।

राष्ट्रिय सूचना आयोगबाट प्राप्त सम्मान, आयोगका निर्णयहरूमा उहाँको सक्रिय भूमिका, पत्रकारितामा तथ्य र प्रमाणलाई प्राथमिकता दिने कार्यशैली तथा सूचनाको हकको अभियानले उहाँलाई आफ्नो क्षेत्रमा फरक पहिचान दिएको देखिन्छ।

सूचनाको हकको संघर्षदेखि राष्ट्रिय सम्मानसम्म : पत्रकार एवं सूचना अभियन्ता कैलाश माझीको प्रेरणादायी यात्रा

संघर्ष, सिद्धान्त, राष्ट्रिय पहिचान र भविष्यको दृष्टि

कुनै पनि व्यक्तिको जीवन केवल उसले प्राप्त गरेका पुरस्कार, सम्मान वा चर्चित घटनाबाट मात्र परिभाषित हुँदैन। उसको वास्तविक परिचय उसले समाजका लागि छोडेको प्रभाव, मूल्य, विचार र संघर्षबाट स्थापित हुन्छ। पत्रकार एवं सूचना अभियन्ता कैलाश माझीको सार्वजनिक जीवनलाई हेर्दा उहाँको यात्रा एउटा सामान्य पत्रकारको मात्र होइन, संविधानले सुनिश्चित गरेको सूचनाको हकलाई व्यवहारमा कार्यान्वयन गराउन निरन्तर सक्रिय नागरिकको यात्राका रूपमा देखिन्छ।

उहाँले आफ्नो सार्वजनिक जीवनमा बारम्बार जोड दिनुभएको विषय हो—”सूचना लोकतन्त्रको आधार हो, सूचना लुकाउने होइन, प्रवाह गर्ने संस्कृतिले मात्र सुशासन सम्भव हुन्छ।” यही सोचले उहाँलाई खोजमूलक पत्रकारिता, कानुनी अध्ययन र सूचनाको हकको प्रयोगलाई एउटै अभियानका रूपमा अघि बढाउन प्रेरित गरेको देखिन्छ।

पत्रकारिता : पेशाभन्दा ठूलो सामाजिक जिम्मेवारी

आजको समयमा पत्रकारिताले अनेक चुनौती सामना गरिरहेको छ। सामाजिक सञ्जालमा अपुष्ट सूचना, अफवाह र दुष्प्रचार तीव्र रूपमा फैलिने अवस्थामा पत्रकारिताको विश्वसनीयता जोगाउनु आफैँमा ठूलो चुनौती बनेको छ। यस्तो अवस्थामा कैलाश माझीले उपलब्ध प्रमाण, आधिकारिक कागजात र कानुनी प्रक्रियालाई प्राथमिकता दिने कार्यशैली अपनाएको देखिन्छ।

उहाँको बुझाइमा पत्रकारिता कुनै व्यक्ति वा संस्थाको विरोध गर्ने माध्यम होइन; सार्वजनिक हितको रक्षा गर्ने लोकतान्त्रिक संयन्त्र हो। त्यसैले उहाँले विकास निर्माण, स्थानीय सरकार, शिक्षा, स्वास्थ्य, सार्वजनिक सेवा र बजेट खर्चजस्ता विषयमा समाचार तयार गर्दा सम्बन्धित निकायको धारणा, कानुनी व्यवस्था र उपलब्ध अभिलेखलाई समेट्ने प्रयास गर्नुभएको छ।

संविधानप्रतिको आस्था

उहाँको सार्वजनिक गतिविधिमा नेपालको संविधान, २०७२ प्रति स्पष्ट आस्था देखिन्छ। विशेष गरी धारा २७ (सूचनाको हक), धारा १९ (अभिव्यक्ति तथा प्रेस स्वतन्त्रता) तथा सूचनाको हक सम्बन्धी ऐन, २०६४ लाई उहाँले आफ्नो अभियानको कानुनी आधार बनाउँदै आउनुभएको छ।

उहाँले बारम्बार कानुनी बाटो रोज्नुभएको तथ्य—राष्ट्रिय सूचना आयोगमा पुनरावेदन, प्रशासनमा निवेदन तथा अन्य संवैधानिक प्रक्रियाको प्रयोग—ले उहाँको अभियान विधिको शासनभित्र रहेको देखाउँछ।

धम्कीले नरोकेको अभियान

उपलब्ध कागजातअनुसार ज्यान मार्ने धम्की प्राप्त भएपछि पनि उहाँले आफ्नो अभियान रोक्नुभएन। बरु उहाँले त्यस घटनालाई कानुनी प्रक्रियामा लैजानुभयो। यसले व्यक्तिगत प्रतिशोधको बाटोभन्दा कानुनी शासनप्रतिको विश्वासलाई प्राथमिकता दिएको देखाउँछ।

लोकतान्त्रिक समाजमा सार्वजनिक सरोकारका विषयमा प्रश्न उठाउने नागरिक वा पत्रकारले सुरक्षाको चुनौती सामना गर्नुपर्नु चिन्ताको विषय हो। यद्यपि, त्यस्तो परिस्थितिमा पनि संवैधानिक र कानुनी प्रक्रियामा अडिग रहनु उहाँको सार्वजनिक जीवनको उल्लेखनीय पक्ष मान्न सकिन्छ।

राष्ट्रिय सूचना आयोगको सम्मान : जिम्मेवारीको विस्तार

“विनय कसजु उत्कृष्ट सूचना अभियन्ता पुरस्कार–२०७९” ले उहाँको सार्वजनिक जीवनमा एउटा महत्वपूर्ण अध्याय थप्यो। यो सम्मानलाई उहाँले अन्तिम गन्तव्यका रूपमा होइन, अझ ठूलो जिम्मेवारीका रूपमा लिनुभएको सार्वजनिक अभिव्यक्तिबाट देखिन्छ।

यस सम्मानले सूचनाको हकका क्षेत्रमा काम गर्ने नयाँ पुस्तालाई पनि प्रेरणा दिएको हुन सक्ने आकलन गर्न सकिन्छ, यद्यपि यसको प्रभावबारे औपचारिक अध्ययन आवश्यक रहन्छ।

समाजका लागि सन्देश

कैलाश माझीको सार्वजनिक जीवनबाट केही महत्वपूर्ण सन्देशहरू ग्रहण गर्न सकिन्छ—

•संविधानले दिएको अधिकार प्रयोग गर्न नागरिक स्वयं सचेत हुनुपर्छ।
•सार्वजनिक निकायसँग सूचना माग्नु लोकतान्त्रिक अधिकार हो।
•पत्रकारितामा तथ्य, प्रमाण र सन्तुलन अपरिहार्य छन्।
•सार्वजनिक पदमा रहेका व्यक्तिहरू नागरिकप्रति उत्तरदायी हुनुपर्छ।
•कानुनको प्रयोग शान्तिपूर्ण र लोकतान्त्रिक परिवर्तनको प्रभावकारी माध्यम हुन सक्छ।

भविष्यको दृष्टि

उहाँले विभिन्न अवसरमा व्यक्त गर्नुभएको धारणा अनुसार आगामी दिनमा पनि पत्रकारिता, सूचनाको हक, सुशासन, पारदर्शिता र नागरिक अधिकारको क्षेत्रमा सक्रिय रहने प्रतिबद्धता जनाउँदै आउनुभएको छ। डिजिटल युगमा सूचना प्रविधिको उपयोग गर्दै नागरिकलाई सही, प्रमाणित र तथ्यमा आधारित सूचना उपलब्ध गराउनु आवश्यक रहेको उहाँको जोड रहने गरेको छ।

समग्र मूल्याङ्कन

उपलब्ध सार्वजनिक कागजात, राष्ट्रिय सूचना आयोगका निर्णय, पुरस्कार, प्रेस विज्ञप्ति तथा अन्य अभिलेखका आधारमा हेर्दा कैलाश माझीको सार्वजनिक जीवनलाई तीन प्रमुख आयाममा बुझ्न सकिन्छ—

पहिलो, खोजमूलक पत्रकारितामार्फत सार्वजनिक सरोकारका विषय उठाउने पत्रकार।

दोस्रो, सूचनाको हक सम्बन्धी कानुनको सक्रिय प्रयोग गर्दै नागरिकको जान्ने अधिकारलाई व्यवहारमा स्थापित गराउन प्रयास गर्ने सूचना अभियन्ता।

तेस्रो, संविधान, कानुन, पारदर्शिता र सुशासनको पक्षमा निरन्तर आवाज उठाउने नागरिक।

यिनै पक्षहरूले उहाँलाई आफ्नो क्षेत्रमा फरक पहिचान दिलाएको देखिन्छ।

निष्कर्ष

ग्रामीण परिवेशमा जन्मिएर इन्जिनियरिङ अध्ययन, त्यसपछि पत्रकारिता र सूचनाको हकको आन्दोलन हुँदै राष्ट्रिय सूचना आयोगबाट सम्मानित व्यक्तित्वसम्मको कैलाश माझीको यात्रा सरल थिएन। यस यात्रामा कानुनी संघर्ष, प्रशासनिक चुनौती, सार्वजनिक बहस, धम्की र निरन्तर सक्रियता समेटिएको छ।

उहाँको जीवनीले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—लोकतन्त्रमा अधिकार प्राप्त गर्नु पर्याप्त हुँदैन; त्यसको प्रयोग गर्न सक्ने साहस, कानुनी ज्ञान र निरन्तरता पनि आवश्यक हुन्छ। उपलब्ध अभिलेखले देखाएअनुसार उहाँले यही मार्ग रोज्नुभएको छ।

पत्रकारिता, सूचनाको हक र सुशासनको क्षेत्रमा उहाँले गरेका प्रयासहरूको दीर्घकालीन प्रभावबारे भविष्यमा अझ व्यापक मूल्याङ्कन हुन बाँकी छ। तर हालसम्म उपलब्ध तथ्य र प्रमाणका आधारमा भन्न सकिन्छ कि कैलाश माझीले नागरिकको सुसूचित हुने अधिकार, सार्वजनिक निकायको जवाफदेहिता र लोकतान्त्रिक मूल्यको प्रवर्द्धनका लागि उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याउने प्रयास गर्नुभएको छ।

सत्य, सूचना र सुशासनप्रतिको प्रतिबद्धताले उहाँको यात्रालाई केवल व्यक्तिगत सफलताको कथामा सीमित नराखी लोकतान्त्रिक समाजमा सक्रिय नागरिकको भूमिकाको प्रेरणादायी उदाहरणका रूपमा स्थापित गरेको देखिन्छ।