रुद्राक्ष Elaeocarpus ganitrus नामक रुखको बीउ हो, जसलाई सनातन हिन्दू धर्ममा भगवान शिवसँग जोडेर हेरिन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार रुद्राक्ष भगवान शिवका आँसुबाट उत्पन्न भएको मानिन्छ। नेपाल, भारत, इन्डोनेसिया तथा हिमाली क्षेत्रमा पाइने रुद्राक्ष धार्मिक साधना, जप र ध्यानका लागि प्रयोग गरिन्छ।
रुद्राक्षमा भएका प्राकृतिक धर्साहरूलाई “मुख” भनिन्छ। एकमुखीदेखि २१ मुखी र त्यसभन्दा माथिका दुर्लभ रुद्राक्षसमेत पाइने विश्वास छ। पाँचमुखी रुद्राक्ष सबैभन्दा धेरै प्रयोग हुने र सबैका लागि उपयुक्त मानिन्छ। एकमुखी रुद्राक्ष अत्यन्त दुर्लभ र मूल्यवान् मानिन्छ।
धार्मिक ग्रन्थहरूमा आठमुखे रुद्राक्षलाई भगवान गणेशको प्रतीक मानिएको छ भने नौमुखेलाई नवदुर्गाको शक्ति स्वरूपका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। यस्तै, प्राकृतिक रूपमा दुईवटा रुद्राक्ष जोडिएर बनेको दानालाई गौरीशंकर रुद्राक्ष भनिन्छ, जसलाई शिव–पार्वतीको संयुक्त स्वरूप मान्ने विश्वास छ। तीनवटा रुद्राक्ष जोडिएको अवस्थालाई गौरीपाट रुद्राक्ष भनिन्छ भने गणेशको सूँडजस्तो आकृति भएको दानालाई गणेश रुद्राक्ष मानिन्छ।
रुद्राक्ष धार्मिक महत्वका कारण मात्र नभई आर्थिक दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ। विशेषगरी संखुवासभा र भोजपुर जिल्लामा उत्पादन हुने रुद्राक्षबाट वार्षिक करोडौं रुपैयाँको कारोबार हुने गरेको बताइन्छ। दुर्लभ मुख भएका रुद्राक्षको मूल्य लाखौँदेखि करोडौँ रुपैयाँसम्म पुग्न सक्छ। त्यसैले अहिले पूर्वी नेपालका किसानहरू परम्परागत खेती छाडेर रुद्राक्ष खेतीतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्। तर पछिल्ला वर्षहरूमा मूल्य घट्दा किसान र व्यापारी चिन्तित बनेका छन्। साथै, दुर्लभ रुद्राक्ष चोरी हुने डर तथा नक्कली रुद्राक्षको कारोबार पनि चुनौतीका रूपमा देखिएको छ।
रुद्राक्षका आध्यात्मिक तथा विशेष प्रभावसम्बन्धी अधिकांश दाबी धार्मिक ग्रन्थ, परम्परा र जनविश्वासमा आधारित छन्। यसको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व व्यापक रूपमा स्वीकारिए पनि ती सबै दाबीको वैज्ञानिक पुष्टि भने सीमित रहेको मानिन्छ।
