सन् २०२३ अक्टोबर ७ मा हमासले इजरायलमाथि गरेको आक्रमणको तीन वर्षपछि इरानको क्षेत्रीय प्रभाव र सुरक्षा रणनीतिमा गम्भीर चुनौती देखिएको छ। इरानले लामो समयदेखि आफ्ना क्षेत्रीय सहयोगी सशस्त्र समूहहरूको सञ्जालमार्फत इजरायल र अमेरिकामाथि दबाब कायम राख्ने तथा प्रत्यक्ष युद्धलाई आफ्नै भूमिबाट टाढा राख्ने नीति अपनाउँदै आएको थियो। तर पछिल्ला सैन्य संघर्ष, सहयोगी समूहहरूको क्षमतामा आएको ह्रास र बढ्दो आर्थिक दबाबले उक्त रणनीतिको प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठाएको छ।
इरानको कट्टरपन्थी पत्रिका कायहान का प्रधानसम्पादक होसेन शरियतमदारीले हमासको आक्रमण भएको केही सातापछि दिएको अभिव्यक्ति तेहरानको रणनीतिक सोचको प्रतीक बनेको थियो। उनले इरान गाजामा कहिले प्रवेश गर्छ भनेर नसोध्न, बरु कहिले बाहिरिन्छ भनेर सोध्नुपर्ने बताएका थिए। इरानी अधिकारीहरूले हमासको आक्रमणको योजना आफूहरूले बनाएको अस्वीकार गरे पनि त्यसबाट उत्पन्न परिस्थितिलाई स्वागत गरेका थिए। यसले आक्रमणबाट राजनीतिक लाभ लिन खोज्ने तर त्यसको प्रत्यक्ष जिम्मेवारीबाट टाढा रहने इरानको दोहोरो रणनीति उजागर गरेको विश्लेषणमा उल्लेख छ।
इरानको क्षेत्रीय प्रभावको प्रमुख आधार मानिएको ‘प्रतिरोधको धुरी’ मा हमास, लेबनानको हिजबुल्लाह, इराकका सशस्त्र समूह र यमनका हुथीहरू पर्दछन्। यी समूहको सहयोगबाट इरानले आफ्नै सेना प्रत्यक्ष परिचालन नगरी क्षेत्रीय प्रतिस्पर्धीमाथि दबाब सिर्जना गर्न सक्थ्यो। तर हमास र हिजबुल्लाहले ठूलो सैन्य क्षति बेहोर्नु, सिरियामा बसर अल-असदको सत्ता ढल्नु र इरानमाथि नै प्रत्यक्ष सैन्य आक्रमण हुनुका कारण यो सञ्जाल पहिलेको तुलनामा कमजोर बनेको छ। यद्यपि यी समूह पूर्ण रूपमा समाप्त भएका छैनन् र तिनको प्रभाव ठाउँअनुसार फरक छ।
सहयोगी समूहहरूको क्षमतामा आएको कमीपछि इरानले रणनीतिक जलमार्गलाई दबाबको साधनका रूपमा प्रयोग गर्ने सम्भावना र महत्व बढाएको विश्लेषणमा उल्लेख छ। विशेषगरी होर्मुज जलडमरूमध्य र यमननजिकको बाब अल-मन्देब जलमार्ग विश्वव्यापी तेल आपूर्ति तथा व्यापारका लागि महत्वपूर्ण छन्। यी क्षेत्रमा जहाज आवागमन अवरुद्ध वा प्रभावित हुँदा इरानका प्रतिद्वन्द्वी मात्र नभई खाडी मुलुक र विश्व अर्थतन्त्रले समेत ठूलो मूल्य चुकाउन सक्छन्। तर यस्तो कदमले ढुवानी खर्च, व्यापारिक अवरोध र आर्थिक संकटको बोझ इरानमाथि पनि थप्न सक्छ।
इरान इन्टरनेसनलमा इरान विश्लेषक आटा मोहम्मद तब्रिजले प्रकाशित गरेको विश्लेषणको निष्कर्षमा तेहरानको मुख्य चुनौती अब आफ्ना सहयोगी समूहको बलमा मात्रै प्रतिरोध कायम राख्नु होइन, ती समूह कमजोर बनेपछि विश्वसनीय सुरक्षा रणनीति निर्माण गर्नु हो। इरानले प्रत्यक्ष सैन्य क्षमता, रणनीतिक जलमार्ग र आर्थिक दबाबलाई कति प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्न सक्छ भन्ने कुराले आगामी क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनमा असर पार्नेछ। तर इरानको प्रभाव घट्दै गएको अवस्थालाई इजरायल वा अमेरिकाको निर्णायक विजयका रूपमा बुझ्नु पनि हतार हुनेछ—किनकि युद्धको दीर्घकालीन परिणाम, क्षेत्रीय गठबन्धन र कूटनीतिक समाधान अझै अनिश्चित छन्।
