विपद्मा राज्य, नागरिक र मानवताको परीक्षा

हिजोको बाढीले घर मात्र बगाएन—कैयौँ परिवारको संसार नै बगायो।
कतै आमाको काख रित्तियो, कतै बाबुको सहारा खोसियो, कतै सिंगो परिवार नै सम्पर्कविहीन भयो। वर्षौँ लगाएर बनाएको घर, खेतबारी, व्यवसाय र भविष्यका सपना केही घण्टामै माटो र भेलसँगै बगे।

आज नेपालका धेरै ठाउँमा बाँकी छ त केवल भग्नावशेष, चिच्याहट, आँसु र आफन्तको खोजी।

तर यही अँध्यारोबीच अर्को दृश्य पनि देखिएको छ—मानवताको उज्यालो।

देशभित्र र विदेशमा रहेका नेपालीहरू आफ्नो क्षमताअनुसार सहयोग गर्न अघि बढिरहेका छन्। प्रधानमन्त्री दैवी प्रकोप उद्धार कोषमा सहयोग गर्ने क्रम तीव्र बनेको छ। कलाकारदेखि व्यवसायी, सामाजिक संघसंस्थादेखि प्रवासी नेपालीसम्मले आ–आफ्नो ठाउँबाट हात बढाइरहेका छन्।

चर्चित कलाकारद्वय मदनकृष्ण श्रेष्ठ र हरिवंश आचार्यले एक–एक लाख रुपैयाँ गरी दुई लाख रुपैयाँ प्रधानमन्त्री राहत कोषमा सहयोग गर्ने घोषणा गर्दै पक्ष–विपक्षभन्दा माथि उठेर विपद्मा परेका नेपालीको साथमा उभिन आह्वान गरेका छन्।

यही हो संकटको बेला चाहिने राष्ट्रिय भावना।

राजनीतिक बहस पछि गरौँला। दोष र जिम्मेवारीको हिसाब पनि पछि गरौँला। अहिले त कसैको घरमा चुलो बलोस्, कसैको बच्चाले खाना पाओस्, घाइतेले उपचार पाओस् र बेपत्ताको परिवारले आफ्नो मान्छे भेटोस् भन्ने कुरा सबैभन्दा ठूलो हो।

मृत्युको आँकडाभन्दा परको पीडा

बाढीपहिरोबाट मृत्यु हुनेको संख्या सयौँमा पुगेको छ। ठूलो संख्यामा नागरिक अझै सम्पर्कविहीन छन्। तर हरेक संख्या पछाडि एउटा परिवार छ, एउटा कथा छ, एउटा अधुरो सपना छ।

नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार बाढीपछि विभिन्न ३१ देशका करिब ५४० विदेशी नागरिकसमेत सम्पर्कविहीन भएको विवरण आएको छ। तीमध्ये सबैभन्दा धेरै भारतीय नागरिक छन्। अमेरिका, युक्रेन, मलेसिया, अस्ट्रेलिया र बेलायतका नागरिक पनि सम्पर्कविहीन रहेको बताइएको छ।

कैलाश मानसरोवर यात्रामा गएका विदेशी नागरिकसमेत विपद्को चपेटामा परेका छन्। अमेरिकी कम्पनी इन्फोसिसका वरिष्ठ अधिकारी लक्ष्मीनाथ गोपिसेट्टीसहित भारतीय मूलका अमेरिकी नागरिकहरूको समूह सम्पर्कविहीन भएको समाचारले यो विपद् केवल नेपालको आन्तरिक संकट नभई अन्तर्राष्ट्रिय चासोको विषय बनेको देखाउँछ।

भारतले त्रिशूली–१ आयोजनासँग सम्बन्धित ६३ जना भारतीय कर्मचारीको उद्धार गरिएको तथा कैलाश मानसरोवर यात्राका क्रममा फसेका अन्य भारतीय नागरिकलाई समेत सुरक्षित निकालिएको जनाएको छ।

यसले एउटा कुरा स्पष्ट पार्छ—प्राकृतिक विपद्ले नागरिकको राष्ट्रियता हेर्दैन।

उद्धारमा राज्य मैदानमा छ

यस्तो भयावह परिस्थितिमा नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बलका हजारौँ सुरक्षाकर्मी उद्धारमा परिचालित छन्। हवाई तथा स्थलमार्गबाट उद्धार भइरहेको छ। बिरामी, गर्भवती तथा सुत्केरी महिला, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र अपांगता भएका नागरिकलाई प्राथमिकता दिइएको छ।

अस्पतालहरूलाई तयारी अवस्थामा राखिएको छ। मेडिकल टोली, एम्बुलेन्स, औषधि तथा अन्य स्वास्थ्य सामग्री प्रभावित क्षेत्रमा पठाइँदैछ।

सडक, पुल, विद्युत्, खानेपानी र सञ्चार सेवा पुनःस्थापनाका लागि पनि सरकारी निकायहरू परिचालित छन्।

तर विपद् यति ठूलो छ कि राज्यको सम्पूर्ण शक्ति परिचालन हुँदा पनि नागरिकको सहयोग अपरिहार्य देखिएको छ।

त्यसैले अहिलेको प्रश्न ‘सरकारले मात्रै के गर्‍यो?’ भन्ने होइन। प्रश्न यो पनि हो—हामी नागरिकले के गर्न सक्छौँ?

सानो सहयोग, ठूलो आशा

प्रधानमन्त्री दैवी प्रकोप उद्धार कोषमा देश–विदेशबाट स्वतःस्फूर्त सहयोग आउने क्रम बढेको छ। केही घण्टामै करोडौँ रुपैयाँ जम्मा भएको विवरणले नेपाली समाजमा अझै मानवीय संवेदना जीवित रहेको प्रमाण दिएको छ।

प्रभु महालक्ष्मी लाइफ इन्स्योरेन्सले ५१ लाख रुपैयाँ सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ। प्रवासी नेपालीहरूले पनि आफ्नो आम्दानी र क्षमताअनुसार सहयोग घोषणा गरिरहेका छन्।

जापानमा रहेका नेपालीका लागि सिटी एक्सप्रेसले प्रधानमन्त्री दैवी प्रकोप उद्धार कोषमा राहत रकम पठाउँदा सेवा शुल्क नलिने व्यवस्था गरेको जनाएको छ।

रकम ठूलो हुनुपर्छ भन्ने छैन।

कसैका लागि १०० रुपैयाँ ठूलो सहयोग हुन सक्छ। कसैका लागि एक लाख। तर पीडितका लागि त्यो रकमभन्दा ठूलो कुरा हो—‘म एक्लो छैन’ भन्ने अनुभूति।

तर यही संकटमा केही कठोर प्रश्न पनि उठेका छन्

विपद्को समयमा मानवीय सहयोगको यस्तो लहर चलिरहँदा अवैध गतिविधि, तस्करी र व्यक्तिगत स्वार्थका विषय सार्वजनिक हुनु अत्यन्त दुःखद् छ।

देश रोइरहेको बेला कसैले पीडामाथि व्यापार गर्छ भने त्यो केवल कानुनको उल्लंघन होइन, मानवताको अपमान पनि हो।

विपद्ले हामीलाई घरको कमजोरी मात्र देखाउँदैन, चरित्रको ऐना पनि देखाउँछ।

त्यसैले अहिले राज्यले राहत र उद्धारसँगै कालोबजारी, तस्करी, राहत सामग्रीको दुरुपयोग र विपद्लाई अवसर बनाएर हुने अपराधविरुद्ध पनि कठोर निगरानी गर्नुपर्छ।

चीनसँग पूर्वसूचनाको प्रश्न

भोटेकोसी र त्रिशूली क्षेत्रमा आएको भीषण बाढीपछि अर्को गम्भीर प्रश्न पनि उठेको छ—सीमापारबाट आउने बाढीको पूर्वसूचना नेपालले समयमै पाउन सक्यो कि सकेन?

बाढी तथा पहिरोविद् रञ्जनकुमार दाहालले चीनको तिब्बत क्षेत्रमा हिमनदी तथा नदीको अवस्था निगरानी गर्न अत्याधुनिक प्रविधि प्रयोग भइरहेको अवस्थामा नेपालले समयमै पर्याप्त सूचना नपाउनु गम्भीर विषय भएको बताएका छन्।

यदि सीमापार नदीको बहाव, हिमताल, हिमनदी र सम्भावित जोखिमबारे वास्तविक समयको तथ्यांक उपलब्ध हुन्छ भने त्यसको आदानप्रदानका लागि नेपालले अझ बलियो कूटनीतिक र प्राविधिक संयन्त्र निर्माण गर्नुपर्छ।

यस विषयलाई भावनात्मक रूपमा ‘चीन दोषी हो’ वा ‘चीन निर्दोष हो’ भन्ने दुई ध्रुवमा सीमित गर्नु उचित हुँदैन।

प्रश्न सरल छ—

जोखिम सीमापारबाट आउन सक्छ भने सूचना पनि सीमापार नै आदानप्रदान हुनुपर्छ।

भविष्यमा यस्ता विपद् दोहोरिन सक्छन्। त्यसैले नेपालले चीनसँग हिमनदी, हिमताल, नदीको बहाव र आकस्मिक बाढीसम्बन्धी रियल–टाइम डेटा आदानप्रदान, पूर्वसूचना र संयुक्त अनुगमन प्रणालीका लागि ठोस पहल गर्नुपर्छ।

अब पूर्वाधार निर्माणको सोच पनि बदलिनुपर्छ

यस विपद्ले अर्को कठोर पाठ दिएको छ।

नेपालमा जलविद्युत् आयोजना, सडक, पुल र बस्ती बनाउँदा अब नेपालको भूगोल मात्र हेरेर पुग्दैन। नदीको मुहान कहाँ छ? त्यसको माथिल्लो क्षेत्रमा हिमनदीको अवस्था कस्तो छ? हिमताल फुट्ने जोखिम कति छ? अत्यधिक वर्षा हुँदा पानीको बहाव कति तीव्र हुन सक्छ? सीमापारबाट आउने जोखिम कस्तो छ?

यी प्रश्न आयोजना निर्माणको सुरुदेखि नै अध्ययन गर्नुपर्ने भएको छ।

हामीले विकास चाहेका हौँ, तर विकाससँगै जोखिम व्यवस्थापन पनि चाहिन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय पनि नेपालसँगै

नेपालको विपद्पछि अन्तर्राष्ट्रिय समुदायबाट पनि सहयोग र ऐक्यबद्धता व्यक्त भइरहेको छ। बेलायतले ५ मिलियन पाउण्ड सहयोग गर्ने घोषणा गरेको विवरण आएको छ। संयुक्त अरब इमिरेट्सले पनि बाढीपहिरो प्रभावितका लागि १ करोड अमेरिकी डलर मानवीय सहायता घोषणा गरेको छ।

छिमेकी भारत तथा चीनसहित विभिन्न देश र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूबाट राहत तथा उद्धारमा सहयोग भइरहेको छ।

यो सहयोग रकम मात्र होइन—संकटको घडीमा नेपाल एक्लो छैन भन्ने सन्देश पनि हो।

अब हाम्रो परीक्षा हो

प्राकृतिक विपद् रोक्न सकिँदैन। तर त्यसबाट हुने क्षति कम गर्न सकिन्छ।

पूर्वसूचना प्रणाली बलियो बनाउन सकिन्छ। जोखिमयुक्त बस्ती पहिचान गर्न सकिन्छ। सुरक्षित पूर्वाधार निर्माण गर्न सकिन्छ। उद्धार संयन्त्रलाई अझ आधुनिक बनाउन सकिन्छ। छिमेकीसँग सूचना आदानप्रदान गर्न सकिन्छ।

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—मानवीयता जोगाउन सकिन्छ।

आज कसैको घर छैन। कसैको गाउँ छैन। कसैको परिवार छैन। कसैको आफन्तको खबर छैन।

तर हामीसँग अझै एउटा कुरा छ—एकअर्काको हात समाउने क्षमता।

त्यसैले यो समय आरोप लगाएर विभाजित हुने होइन, एकजुट हुने समय हो।

पक्ष र विपक्षभन्दा माथि उठौँ। जात, क्षेत्र, धर्म र राजनीतिक विचारभन्दा माथि उठौँ। विदेशमा रहेका नेपाली पनि आफ्नो मातृभूमिको पीडामा साथ दिऔँ।

प्रधानमन्त्री दैवी प्रकोप उद्धार कोषमा आफूले सक्ने सहयोग गरौँ।

किनकि आज तपाईंको सानो सहयोग कसैका लागि एक छाक खाना हुन सक्छ, कसैका लागि औषधि, कसैका लागि ओत, र कसैका लागि फेरि बाँच्ने आशा।

बाढीले घर बगाउन सक्छ।
सम्पत्ति बगाउन सक्छ।
गाउँ बगाउन सक्छ।

तर हाम्रो मानवता, हाम्रो एकता र हाम्रो आशा बगाउन दिनु हुँदैन। नेपाल रोइरहेको छ—अब नेपालीहरू एकअर्काको आँसु पुछ्ने समय हो।

🙏 विपद्मा परेका सम्पूर्ण नागरिकप्रति ऐक्यबद्धता।