शताब्दी पुरानो बुद्ध मूर्ति आफ्नो जन्मथलोमा फर्किएपछि काठमाडौँको एउटा प्राचीन मन्दिर परिसर शुक्रबार भावुक वातावरणले भरिएको थियो। दशकौँअघि चोरी भएर विदेश पुगेको १३ औँ शताब्दीको उक्त मूर्तिलाई परम्परागत बाजागाजासहित पुनः मन्दिरमा स्थापना गरिएको हो। बुद्ध जयन्तीको अवसरसँग जोडिएको यो पुनर्स्थापनालाई स्थानीय समुदायले केवल एउटा सांस्कृतिक कार्यक्रम नभई “देवताको घरफिर्ती” का रूपमा अनुभूति गरेका छन्।
राजधानी Kathmandu मा रहेको प्यागोडा शैलीको मन्दिरसम्म मूर्तिलाई पालकीमा राखेर ल्याइँदा स्थानीय बासिन्दा, भक्तजन र सांस्कृतिक अभियन्ताहरूको ठूलो सहभागिता देखिएको थियो। परम्परागत संगीत र धार्मिक विधिबीच सम्पन्न पुनर्स्थापनाले उपस्थित धेरैलाई भावुक बनाएको थियो।
मन्दिर पुग्ने ६७ वर्षीय सुनकेसरी शाक्यले मूर्ति चोरी भएको दिन अझै सम्झिने बताउँदै भने, “त्यो घटना हाम्रो समुदायका लागि ठूलो पीडा थियो। आज हाम्रो देवता फर्कनुभएको छ।” स्थानीयवासीहरूका लागि यो मूर्ति केवल ऐतिहासिक सम्पदा नभई धार्मिक आस्था र सामुदायिक पहिचानको प्रतीक पनि हो।
संयुक्त राज्य अमेरिकाका एक राजदूतको उपस्थितिमा आयोजित समारोहमा उक्त मूर्तिलाई मन्दिरको मूल ढुङ्गे स्तम्भमै पुनः स्थापित गरिएको थियो। यसअघि समुदायले पूजा गर्दै आएको प्रतिकृति मूर्तिलाई मन्दिर परिसरकै अर्को स्थानमा सारिएको छ।
नेपालको पुरातत्व विभागका अनुसार यो मूर्ति १९८० को दशकमा मन्दिरबाट चोरी भएको थियो। पछि यो Tibet House US मा फेला परेको थियो, जहाँ एक अज्ञात भिक्षुले उपहारस्वरूप दिएको बताइएको थियो। लामो कूटनीतिक र सांस्कृतिक पहलपछि उक्त मूर्ति सन् २०२२ मा न्यूयोर्कबाट नेपाल फर्काइएको थियो।
दक्षिण तथा मध्य एसियाका लागि अमेरिकी विशेष दूत Sergio Gor ले दशकौँअघि गलत तरिकाले विदेश पुगेका अमूल्य सम्पदाहरू फिर्ता ल्याउनु अहिलेको प्रमुख प्राथमिकतामध्ये एक भएको बताए। उनले “विगतका गलतलाई सच्याउने प्रयास” भइरहेको उल्लेख गर्दै सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा नेपाल–अमेरिका सहकार्य अझ बलियो बन्दै गएको संकेत गरे।
३ करोड जनसंख्या भएको Nepal मा धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदाले दैनिक जीवनमा विशेष स्थान ओगटेका छन्। हिन्दू तथा बौद्ध मन्दिरहरू केवल पूजा गर्ने स्थान होइनन्, समुदायको इतिहास, कला र सभ्यताको जीवित दस्तावेज पनि हुन्। तर १९५० पछि नेपाल बाहिरी संसारका लागि खुला भएसँगै हजारौँ पुरातात्त्विक सामग्री चोरी भई अन्तर्राष्ट्रिय कला बजारमा पुगेका थिए।
विशेषज्ञहरूका अनुसार भ्रष्ट अधिकारी र अन्तर्राष्ट्रिय तस्कर सञ्जालको सहयोगमा काठ र ढुङ्गाका नक्काशी, देवदेवीका मूर्ति, चित्रकला तथा धार्मिक ग्रन्थहरू विदेश पुर्याइएका थिए। नेपालको कानुनअनुसार यस्ता वस्तुको निर्यात अवैध भए पनि अमेरिका, युरोप लगायतका देशका संग्रहालय र निजी सङ्कलकसम्म ती सामग्री पुगेका थिए।
पुरातत्व विभागका अनुसार हालसम्म करिब २०० पुरातात्त्विक कलाकृति नेपाल फिर्ता भइसकेका छन्, जसमध्ये कम्तीमा ४१ वटा आफ्नै मूल स्थानमा पुनर्स्थापित गरिएका छन्। संरक्षणविद् Rabindra Puri का अनुसार “यी मूर्तिहरू केवल कलाका वस्तु होइनन्, जीवित सम्पदाको अंश हुन्।” उनले चोरी भएका सम्पदा फिर्ता ल्याउने गति पछिल्ला वर्षहरूमा बढेको बताए पनि अझै हजारौँ सम्पदा विदेशमा रहेको अनुमान गरिएको छ।
