भाइटीका र रक्षाबन्धन : एउटै परम्परा कि फरक ऐतिहासिक पृष्ठभूमि ?

भाइटीकालाई भारतमा मनाइने रक्षाबन्धनकै अर्को रूप भन्ने गरिएको सुनिन्छ। यसमा केही समानता अवश्य छन्, तर यी दुई पर्व पूर्णतः एउटै होइनन्। दुवैको मूल भावना दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम, आत्मीयता, दीर्घायुको कामना र पारिवारिक सम्बन्धको सम्मान हो। तर तिनको तिथि, विधि, प्रतीक र सांस्कृतिक विकास फरक छन्।

भारतमा दीपावलीपछि मनाइने भाइदूज (भैयादूज), महाराष्ट्रको भाउबीज र बंगालको भाइफोटा नेपालको भाइटीकासँग बढी निकट छन्। रक्षाबन्धन भने श्रावण पूर्णिमामा मनाइन्छ। त्यसैले भाइटीका र रक्षाबन्धनलाई एउटै पर्वको दुई नाम भन्नुभन्दा दाजुभाइ–दिदीबहिनीको सम्बन्ध सम्मान गर्ने फरक परम्परा भन्नु बढी उपयुक्त हुन्छ।

 भाइटीकाको पौराणिक कथा : यमराज र यमुनाको सम्बन्ध

भाइटीकाको प्रचलित पौराणिक कथाअनुसार सूर्यदेवका सन्तान यमराज र यमुना दाजुभाइ–दिदीबहिनी थिए। यमुना आफ्ना दाजु यमराजलाई निकै माया गर्थिन्। उनले धेरै समयदेखि यमराजलाई आफ्नो घरमा आएर आतिथ्य ग्रहण गर्न निमन्त्रणा गरिरहेकी थिइन्।

अन्ततः कार्तिक शुक्ल द्वितीयाका दिन यमराज बहिनी यमुनाको घर पुगे। यमुनाले दाजुलाई स्वागत गर्दै टीका लगाइदिइन्, आरती गरिन् र स्वादिष्ट भोजन खुवाइन्। बहिनीको प्रेम र आतिथ्यबाट प्रसन्न भएका यमराजले उनलाई वरदान माग्न भने।

यमुनाले आफ्ना दाजुभाइलाई यस दिन बहिनीको हातबाट टीका ग्रहण गर्ने अवसर प्राप्त होस् र उनीहरूको दीर्घायु तथा कल्याण होस् भन्ने वरदान मागिन्। यमराजले त्यो वरदान दिएको धार्मिक मान्यता छ।

त्यसै कथाको स्मरणमा कार्तिक शुक्ल द्वितीयाका दिन भाइदूज, भाइफोटा र नेपालमा भाइटीका मनाउने परम्परा रहेको विश्वास गरिन्छ। यो कथा धार्मिक परम्परामा आधारित हो; यसलाई प्रमाणित ऐतिहासिक घटना मान्न सकिँदैन।

 नेपालमा भाइटीकासँग जोडिएको अर्को लोककथा

नेपालको किरात परम्परासँग जोडिएको अर्को लोककथा पनि प्रचलित छ। यस कथामा बलिहाङ नामका किरात राजा मृत्युको मुखमा पुगेका हुन्छन्। उनकी बहिनी जमुनाले दाजुको जीवन बचाउन यमराजसँग प्रार्थना गर्छिन्।

कथाको एक संस्करणअनुसार बहिनीले दाजुको वरिपरि तेलको घेरा बनाउँछिन्, मखमली फूलको माला लगाइदिन्छिन् र यमराजलाई दाजुको जीवन तत्काल नलिन आग्रह गर्छिन्। मखमली फूल नओइलाएसम्म र तेल नसुकेसम्म दाजुलाई नलैजाने वचन यमराजबाट प्राप्त भएको लोकविश्वास छ।

यो कथा विशेषगरी नेपाली तथा गोर्खाली समुदायमा प्रचलित छ। यमराज–यमुनाको पौराणिक कथासँग यसको भावनात्मक समानता भए पनि बलिहाङको कथा ऐतिहासिक रूपमा प्रमाणित भएको छैन। यसलाई स्थानीय लोकपरम्पराको रूपमा बुझ्नुपर्छ।

 भारतमा मनाइने रक्षाबन्धनको ऐतिहासिक तथा पौराणिक महत्त्व

रक्षाबन्धनको अर्थ नै रक्षा गर्ने बन्धन हो। श्रावण पूर्णिमाका दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइको नाडीमा रक्षा सूत्र अर्थात् राखी बाँधेर उनीहरूको सुख, समृद्धि र सुरक्षाको कामना गर्छन्। दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीको सम्मान, सुरक्षा र हेरचाह गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्छन्।

रक्षाबन्धनसँग जोडिएका विभिन्न पौराणिक कथा छन्। एउटा कथा भविष्य पुराणमा वर्णित इन्द्र र इन्द्राणीको प्रसंगसँग जोडिन्छ। देवता र दानवबीचको युद्धमा इन्द्राणीले इन्द्रको हातमा रक्षा सूत्र बाँधेको धार्मिक कथन छ।

अर्को लोकप्रिय लोककथामा भगवान् कृष्ण र द्रौपदीको सम्बन्धलाई राखीको भावनासँग जोडिन्छ। यद्यपि यी कथाहरूको प्रचलित रूपलाई प्रत्यक्ष ऐतिहासिक प्रमाणका रूपमा लिन मिल्दैन।

४. भाइटीका र रक्षाबन्धनका मुख्य भिन्नता

 भाइटीकाको वास्तविक सामाजिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व

भाइटीका केवल धार्मिक विधि होइन। यसले नेपाली समाजमा दिदीबहिनीको सम्मान, पारिवारिक एकता र भावनात्मक सम्बन्धको गहिराइलाई पनि उजागर गर्छ।

यस पर्वमा बहिनीले भाइको दीर्घायुको कामना गर्छिन्। भाइले पनि दिदीबहिनीलाई उपहार, दक्षिणा र सम्मान दिन्छ। यसरी भाइटीकाले सम्बन्धलाई एकतर्फी संरक्षणमा सीमित नगरी पारस्परिक प्रेम, जिम्मेवारी र सम्मानको भाव व्यक्त गर्छ।

विशेषगरी विदेशमा रहेका नेपालीहरूका लागि भाइटीका परिवारसँग पुनर्मिलन हुने, टाढिएका सम्बन्धलाई नजिक ल्याउने र बाल्यकालका सम्झना ताजा बनाउने भावनात्मक पर्व पनि बनेको छ।

भाइटीका र रक्षाबन्धन एउटै हुन् त ?

भाइटीका र रक्षाबन्धनको भावनात्मक आधार समान छ, तर धार्मिक तिथि, पूजा विधि र ऐतिहासिक विकास फरक छन्। भारतको भाइदूज र नेपालको भाइटीका भने एउटै कार्तिक शुक्ल द्वितीयामा मनाइने क्षेत्रीय रूपमा विकसित समान परम्पराका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने—दिदीबहिनीले भाइको रक्षा र दीर्घायुको कामना गर्ने परम्परा केवल नेपाल वा भारतको सीमाभित्र सीमित छैन। दक्षिण एसियाका विभिन्न समुदायमा फरक नाम, फरक विधि र फरक कथाका साथ यो सम्बन्धको उत्सव मनाइन्छ।

भाइटीका भाइको निधारमा रङ लगाउने पर्व मात्र होइन; यो दिदीबहिनीको प्रेम, परिवारको आत्मीयता र जीवनभर कायम रहने सम्बन्धको प्रतीक हो।