भारत लडाकु विमान उत्पादनका लागि आफै अघि बढयो

भारतको रक्षा मन्त्रालयले आफ्नो पाँचौं पुस्ताको स्वदेशी स्टेल्थ लडाकु विमान कार्यक्रम Advanced Medium Combat Aircraft (AMCA) अन्तर्गत पाँच उडानयोग्य प्रोटोटाइप विकासका लागि निजी क्षेत्रलाई प्रतिस्पर्धामा उतारेको छ। यसका लागि Tata Advanced Systems, Larsen & Toubro (L&T)–Bharat Electronics Limited (BEL) समूह, तथा Bharat Forge–BEML–Data Patterns समूहलाई छनोट गरिएको छ।

समाचारको सबैभन्दा चर्चित पक्ष भनेको भारतको परम्परागत सरकारी विमान निर्माता Hindustan Aeronautics Limited (HAL) लाई प्रारम्भिक प्रोटोटाइप प्रतिस्पर्धाबाट बाहिर राखिनु हो।

यसको अर्थ HAL पूर्ण रूपमा परियोजनाबाट हटाइएको भन्ने होइन। विभिन्न रिपोर्टहरू अनुसार HAL अहिले Tejas Mk1A, Tejas Mk2 लगायतका ठूला परियोजनामा व्यस्त रहेको र सरकार तथा वायुसेनाले AMCA परियोजनामा समयसीमा छोट्याउन निजी क्षेत्रलाई अगाडि ल्याउन खोजेको देखिन्छ। भविष्यको ठूलो उत्पादन चरणमा HAL पुनः सहभागी हुन सक्ने सम्भावना पनि उल्लेख गरिएको छ।

अमेरिकाले भारतलाई F-35 Lightning II र रूसले Sukhoi Su-57 प्रस्ताव गरेको पृष्ठभूमिमा भारतले स्वदेशी AMCA लाई अगाडि बढाउनु केवल सैन्य निर्णय मात्र होइन, रणनीतिक आत्मनिर्भरताको सन्देश पनि हो। भारतले दशकौँदेखि रक्षा क्षेत्रमा विदेशी निर्भरता घटाउने नीति लिँदै आएको छ र AMCA त्यसको सबैभन्दा महत्वाकांक्षी परियोजनामध्ये एक मानिन्छ।

तर यहाँ अर्को यथार्थ पनि छ। भारतले विमानको संरचना, स्टेल्थ डिजाइन र धेरै प्रणाली स्वदेशमै विकास गर्ने लक्ष्य राखे पनि इन्जिनजस्ता केही महत्वपूर्ण प्रविधिमा अझै विदेशी सहयोग आवश्यक देखिन्छ। हाल AMCA प्रोटोटाइपमा अमेरिकी GE F414 इन्जिन प्रयोग हुने अपेक्षा गरिएको छ।

समग्रमा हेर्दा, यो समाचारको मूल दाबी सही देखिन्छ। भारतले F-35 वा Su-57 सीधै खरिद गर्ने बाटोभन्दा आफ्नै पाँचौं पुस्ताको लडाकु विमान विकास गर्ने रणनीति रोजेको छ। अझ महत्वपूर्ण कुरा, पहिलोपटक यति ठूलो लडाकु विमान परियोजनामा सरकारी कम्पनी HAL को एकाधिकार तोड्दै निजी क्षेत्रलाई अगाडि ल्याइएको छ। यसलाई भारतको रक्षा उत्पादन क्षेत्रमा भएको ऐतिहासिक संरचनागत परिवर्तनका रूपमा पनि हेरिएको छ।