काठमाडौँ । नेपालमा विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तनको विकासलाई अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानसँग जोड्ने उद्देश्यसहित विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तनमन्त्री महावीर पुनले बेलायतका प्रतिष्ठित शैक्षिक तथा इन्जिनियरिङ संस्थाका प्रतिनिधिहरूसँग सिंहदरबारमा छलफल गरेका छन्। नोभेम्बर ४ मा भएको उक्त छलफलमा युनिभर्सिटी कलेज लन्डन (यूसीएल), रोयल एकेडेमी अफ इन्जिनियरिङलगायत संस्थाका प्रतिनिधिहरू सहभागी भएका थिए। छलफलमा नेपालमा अनुसन्धान, प्राविधिक विकास, नवप्रवर्तन र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका सम्भावनाबारे विचार आदानप्रदान भएको थियो।
छलफलको महत्त्व यसअघि सुरु भएको अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान कार्यक्रमसँग पनि जोडिएको छ। सन् २०२५ अक्टोबरमा काठमाडौंमा रोयल एकेडेमी अफ इन्जिनियरिङ र यूसीएलको ग्लोबल डिसएबिलिटी इनोभेसन हबको सहकार्यमा एटी२०३० फ्रन्टियर्स सिम्पोजियम आयोजना भएको थियो। त्यसबाट विकसित १० वटा परियोजनालाई डिसेम्बर २०२५ मा करिब दुई लाख पाउन्ड बराबरको प्रारम्भिक अनुदान प्रदान गरिएको थियो। नोभेम्बर २ र ३, २०२६ मा ती परियोजनाको प्रगति समीक्षा, अनुभव आदानप्रदान र आगामी सहकार्यका विषयमा पुनः छलफल गरिएको थियो। यसले नेपालमा सहायक प्रविधि, अपाङ्गतामैत्री उपकरण र स्थानीय अनुसन्धान तथा उत्पादनको सम्भावना विस्तार गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ।
नेपालका लागि यस्तो सहकार्य किन आवश्यक छ? नेपालमा अनुसन्धानका लागि आवश्यक प्रयोगशाला, आधुनिक उपकरण, पर्याप्त लगानी र दक्ष जनशक्तिको उपयोग गर्ने अवसर अझै सीमित छन्। महावीर पुनले यसअघि स्थापना गरेको राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्रले कृषि औजार, जैविक तथा चिकित्सकीय उपकरण, ड्रोन र रोबोटिक्सलगायतका क्षेत्रमा काम गर्दै आएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालय र अनुसन्धान संस्थाको ज्ञान, प्रविधि तथा अनुभवलाई नेपाली अनुसन्धानकर्ता र युवासँग जोड्न सकिएमा स्वदेशमै नयाँ प्रविधि विकास गर्ने, उपकरण उत्पादन गर्ने र विदेशमा रहेका नेपाली वैज्ञानिकको सीप उपयोग गर्ने बाटो खुल्न सक्छ।
यद्यपि, सामाजिक सञ्जालमा प्रचार गरिएजस्तो नेपालमा विश्वस्तरीय अनुसन्धान केन्द्र स्थापना गर्ने सम्झौता भइसकेको वा अमेरिकी फ्याब ल्याबसहित शीर्ष वैज्ञानिकहरूको टोली नेपाल आएको आधिकारिक पुष्टि छैन। मन्त्रालयको सार्वजनिक विवरणमा बेलायतको एफसीडीओ, यूसीएल, ग्लोबल डिसएबिलिटी इनोभेसन हब र रोयल एकेडेमी अफ इन्जिनियरिङका प्रतिनिधिहरू सहभागी भएको उल्लेख छ। छलफलको घोषित उद्देश्य विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तनका क्षेत्रमा सहकार्यका सम्भावना खोज्नु हो। त्यसैले यसलाई अनुसन्धान केन्द्र स्थापनाको निश्चित निर्णयभन्दा पनि अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य विस्तार गर्ने प्रारम्भिक अवसरका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।
अब चुनौती छलफललाई परिणाममा बदल्नु हो। नेपालमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको अनुसन्धान केन्द्र स्थापना गर्ने, आधुनिक प्रयोगशाला निर्माण गर्ने, नेपाली वैज्ञानिकलाई अनुसन्धानको अवसर दिने र स्वदेशमै प्रविधि तथा उपकरण उत्पादन गर्ने लक्ष्य हासिल गर्न स्पष्ट योजना, सरकारी बजेट, विदेशी साझेदारी, दक्ष जनशक्ति र समयसीमासहितको कार्यान्वयन आवश्यक छ। महावीर पुनको नेतृत्वमा भएको यो पहलले त्यस्तो आधार निर्माण गर्न सक्यो भने नेपालको विज्ञान तथा प्रविधि क्षेत्रमा नयाँ सम्भावनाको ढोका खुल्न सक्छ। तर यसको वास्तविक सफलता बैठकको तस्बिर र प्रचारमा होइन, त्यसबाट जन्मिने अनुसन्धान, आविष्कार र नेपाली जनताले प्राप्त गर्ने प्रत्यक्ष लाभमा मापन हुनेछ।
