Donald Trump ले अमेरिका–इरान तनाव अन्त्यतर्फ “अन्तिम चरणको समझदारी” नजिक पुगेको दाबी गरेपछि विश्व राजनीतिमा नयाँ बहस सुरु भएको छ। यदि प्रस्तुत विवरणअनुसार प्रारम्भिक युद्धविराम, हर्मुज जलमार्ग खुलाउने सहमति र इरानको उच्च प्रशोधित युरेनियम व्यवस्थापनमा प्रगति भएको हो भने, यसले तत्कालका लागि मध्यपूर्वमा ठूलो युद्धको जोखिम कम गर्न सक्छ। तर “अब मध्यपूर्वमा पूर्ण शान्ति आउँछ” भन्ने निष्कर्ष निकाल्न भने अझै हतार हुनेछ।
Iran र United States बीचको विवाद केवल सैन्य टकरावको विषय होइन; यो दशकौँ पुरानो शक्ति संघर्ष, क्षेत्रीय प्रभुत्व, प्रतिबन्ध, परमाणु कार्यक्रम र प्रोक्सी युद्धसँग जोडिएको जटिल भू-राजनीतिक द्वन्द्व हो। त्यसैले ३० दिने प्रारम्भिक वार्ता वा अस्थायी युद्धविरामले तत्काल राहत दिन सक्छ, तर दीर्घकालीन स्थायित्वका लागि गहिरो विश्वास निर्माण आवश्यक हुन्छ।
विश्लेषकहरूका अनुसार यो सम्भावित समझदारीको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि “स्ट्रेट अफ हर्मुज” खुला राख्ने प्रयास हुन सक्छ। Strait of Hormuz विश्वको ठूलो तेल आपूर्ति मार्ग हो। यहाँ तनाव बढ्दा विश्व बजारमा तेलको मूल्य आकासिने, खाडी क्षेत्रमा कार्यरत लाखौँ आप्रवासी श्रमिक प्रभावित हुने र विश्व अर्थतन्त्रमा दबाब पर्ने खतरा हुन्छ। त्यसैले अमेरिका र इरान दुवैले युद्ध टार्न चाहनु आर्थिक बाध्यता पनि हो।
तर शान्तिको बाटोमा सबैभन्दा ठूलो अवरोध Israel को सुरक्षा चासो बन्न सक्छ। इजरायलले इरानको परमाणु कार्यक्रमलाई आफ्नो अस्तित्वकै खतरा ठान्दै आएको छ। यदि उसले सम्झौता आफ्नो हितविपरीत गएको महसुस गर्यो भने, प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा नयाँ तनाव उत्पन्न हुन सक्छ। यही कारणले अहिलेको कूटनीतिक पहललाई “स्थायी समाधान” भन्दा पनि “खतरनाक युद्ध रोक्ने अस्थायी ब्रेक” का रूपमा हेरिएको छ।
यस्तै, इरानसँग रहेको भनिएको ६० प्रतिशत प्रशोधित युरेनियमको व्यवस्थापन पनि अत्यन्त संवेदनशील विषय हो। यदि त्यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय निगरानीमा सुरक्षित रूपमा व्यवस्थापन गर्न सकिएन भने फेरि अविश्वास बढ्न सक्छ। विगतमा पनि परमाणु सम्झौताहरू बनेका र भत्किएका उदाहरण छन्। विशेषतः Joint Comprehensive Plan of Action बाट अमेरिकाको बाहिरिनुले इरान–अमेरिका सम्बन्धमा गहिरो अविश्वास पैदा गरेको थियो।
पाकिस्तानी सेना प्रमुख Asim Munir को तेहरान दौडधुप र क्षेत्रीय मध्यस्थकर्ताहरूको सक्रियता हेर्दा खाडी राष्ट्रहरू पनि ठूलो युद्ध रोक्न चाहिरहेका देखिन्छन्। किनकि युद्ध फैलियो भने यसको असर केवल इरान वा अमेरिकामा सीमित रहने छैन; सम्पूर्ण पश्चिम एसिया, तेल बजार र विश्व अर्थतन्त्र प्रभावित हुनेछ।
त्यसैले अहिलेको अवस्थालाई “मध्यपूर्वमा शान्तिको सुरुवात हुनसक्ने अवसर” भन्न सकिएला, तर पूर्ण शान्ति स्थापित भइसकेको निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। यो समझदारी कागजबाट व्यवहारमा कसरी लागू हुन्छ, इजरायलको प्रतिक्रिया कस्तो आउँछ, र परमाणु कार्यक्रमको विवाद कसरी समाधान हुन्छ—आगामी महिनाले त्यसैको परीक्षा गर्नेछन्।
