प्रख्यात वैज्ञानिकहरूले ब्रह्माण्ड आफै सचेत हुनसक्ने सम्भावनालाई विचार गरिरहेका छन्। भौतिकवाद र मन(शरीर द्वैतवाद जस्ता चेतनाका परम्परागत सिद्धान्तहरूलाई प्यानसाइकिज्मको विचारद्वारा चुनौती दिइन्छ।
Panpsychism ले सुझाव दिन्छ कि चेतना मानव वा जनावरहरूमा सीमित छैन यो त सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमा अवस्थित छ। क्रिस्टोफ कोच, रोजर पेनरोज र ग्रेगरी म्याटलोफ जस्ता वैज्ञानिकहरूले प्यानसाइकिज्मको अवधारणाको खोजी गरिरहेका छन् र यसको वैधता परीक्षण गर्न प्रयोगहरू सञ्चालन गरिरहेका छन्।
प्रोटो(चेतना क्षेत्रको खोज र फाइ जस्ता मेट्रिक्स प्रयोग गरेर चेतनाको मापन चेतनाको प्रकृति बुझ्नको लागि हालको प्रगतिहरू मध्ये एक हो।
चेतनाको प्रकृति लामो समयदेखि दार्शनिक र वैज्ञानिक बहसको विषय भएको छ। जबकि परम्परागत सिद्धान्तहरूले भौतिकवाद मस्तिष्क गतिविधिबाट उत्पन्न हुने चेतना वा दिमाग(शरीर द्वैतवाद पदार्थबाट अलग रूपमा चेतना मा ध्यान केन्द्रित गरेको छ, प्रमुख वैज्ञानिकहरूको बढ्दो संख्याले फरक परिप्रेक्ष्यमा विचार गरिरहेको छ । panpsychism ले चेतना मानिस वा जनावरहरूमा मात्र सीमित छैन तर सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमा अवस्थित छ भनी प्रस्ताव गरेका छन ।
panpsychism को विचार हिन्दू धर्म र बौद्ध धर्म जस्तै केहि पूर्वी दर्शन को विश्वास संग पङ्क्तिबद्ध छ । जहाँ चेतना अस्तित्व को मौलिक सार मानिन्छ। यसले यो धारणालाई चुनौती दिन्छ कि चेतना केवल मस्तिष्क गतिविधिबाट उत्पन्न हुन्छ, यसको सट्टा यो ब्रह्माण्डको मौलिक सम्पत्ति हो भनेर सुझाव दिएका छन ।
न्यूरोवैज्ञानिक क्रिस्टोफ कोच, भौतिकशास्त्री रोजर पेनरोज र भौतिकशास्त्री ग्रेगरी म्याटलोफ जस्ता वैज्ञानिकहरूले प्यानसाइकिज्मको अवधारणालाई सक्रिय रूपमा अन्वेषण गरिरहेका छन्। कोचले चेतनालाई आत्म(जागरूकताको स्तरको रूपमा परिभाषित गर्दछन र जीवहरूमा चेतनाको स्तर मापन गर्ने प्रस्ताव गर्दछन।Matloff ले panpsychismलाई समर्थन गर्ने प्रारम्भिक प्रमाण फेला पारेको छ र यसको वैधता थप अनुसन्धान तथा अवलोकन गर्न का लागि अध्ययन सञ्चालन गर्ने योजना बनाएको छ ।
प्यानसाइकिज्मको एउटा चाखलाग्दो पक्ष भनेको प्रोटो(चेतना क्षेत्रको सम्भावना हो। क्वान्टम मेकानिक्समा, कणहरूले अवलोकन वा मापन गर्दा मात्र विशिष्ट गुणहरू प्रकट गर्दछ । केही वैज्ञानिकहरूले यस प्रक्रियामा चेतनाको भूमिका खेल्छ भनेर अनुमान गर्न नेतृत्व गर्छन्। यो भौतिकशास्त्री जोन आर्किबाल्ड व्हीलरको दृष्टिकोणसँग मेल खान्छ, जसले ब्रह्माण्डको अस्तित्वको लागि चेतना आवश्यक छ भनी विश्वास गर्थे।
अर्को हालैको विकास न्यूरोवैज्ञानिक जिउलियो टोनोनी द्वारा फाई नामक मेट्रिकको प्रस्ताव हो। यो मेट्रिकले प्राणीहरूमा चेतनाको स्तर मापन गर्ने र बुद्धिलाई चेतनाबाट अलग गर्ने लक्ष्य राख्छ। टोनोनीले सुझाव दिन्छन कि एक सचेत निकायसँग आफैं र वरपरको वातावरणमा नियन्त्रण गर्ने क्षमता हुन्छ।
जबकि panpsychism अझै पनि वैज्ञानिक बहस र अन्वेषणको विषय हो, उदीयमान प्रमाण र सिद्धान्तहरूले चेतनाको बारेमा लामो समयदेखि आयोजित मान्यताहरूलाई चुनौती दिन्छ। प्यानसाइकिज्मलाई अँगालेर, वैज्ञानिकहरूले चेतनाको प्रकृति र ब्रह्माण्डमा यसको भूमिकाको बारेमा हाम्रो बुझाइलाई फराकिलो बनाउने लक्ष्य राख्छन्।
