Friday 22nd October 2021

कलाकारको सम्झनामा गाईजात्राको इतिहास : कसरी भयो व्यङ्ग्यको सुरुवात ?


तीतोपाटी डटकम-‘गाईजात्रा’ नेवारहरूको मौलिक पर्व मानिन्छ । मृतकको सम्झनामा गाई, झाँकी, व्यङ्ग्य, प्रहसनलगायत प्रदर्शन गर्ने दिन भनेर गाईजात्रा बुझ्ने गरिन्छ । तत्कालीन राजा प्रताप मल्लले छोराको शोकमा रहेकी पत्नीको मन शान्त पार्न यो चलन चलाएका थिए । उनले युवराज मात्र होइन, देशैभरि अन्य धेरै व्यक्ति मरेका हुन्छन् भनेर गाईजात्राको सुरुवात गरेको इतिहास छ ।

गाईको झाँकीले मात्र नपुगेर रानीलाई बहलाउन व्यङ्ग्य, प्रहसनजस्ता क्रियाकलाप गर्दा रानी खुसी भएकाले उक्त समयदेखि यो दिनमा हाँसो मजाकको सुरुवात भएको मिथक इतिहासमा पढ्न पाइन्छ ।

आजको दिनलाई वाक् स्वतन्त्रताका रूपमा समेत लिने गरिन्छ । त्यसैले यो दिनमा वर्षभरिका विकृति, राजनीतिक, सामाजिक विकृतिप्रति व्यङ्ग्य गर्ने पर्वका रूपमा समेत लिने गरियो ।

सुरुमा नेवार समुदायबाट उपत्यकाको चोक, डबलीबाट कलाकारहरू सुरु गरेको व्यङ्ग्यको कार्यक्रम रङ्गमञ्च हुँदै अहिले डिजिटल माध्यममा पुगेको छ । तर, व्यङ्ग्यको कार्यक्रम कहिलेबाट, कसरी शुरु भयो भन्ने आधिकारिक आधार भने केही भेटिन्न ।

‘गाईजात्रा’मा व्यङ्ग्य कार्यक्रमको सुरुवात कहिले भयो ? यही प्रश्नको उत्तर हामीले यो पर्वमा धेरै पहिलेदेखि नै विविध व्यङ्ग्यात्मक गतिविधि गर्दै आएका कलाकारहरुसँग बुझ्ने प्रयास गरेका छौँ । उनीहरूको धारणा जस्ताको त्यस्तै ।

मदनकृष्ण श्रेष्ठ : हामीले ०२८ सालदेखि हास्यव्यङ्ग्य आयोजना गर्न थाल्यौँ

पहिला गाईजात्रामा व्यङ्ग्यका कार्यक्रमहरू गर्ने चलन थिएन । नेवार समुदायले यो परम्परा भव्य रूपमा मनाउथे । प्रताप मल्लको पालादेखि चलेको यो परम्परामा कोहीले गाई बनाएर देखाउँदै हिँड्ने र कोहीले विभिन्न क्रियाकलाप गर्दै हसाउँदै हिँड्ने गर्दथे । बिस्तारै बिस्तारै यो पर्वमा कतैकतै हास्यव्यङ्ग्य पनि प्रस्तुत गर्न थालियो ।

एक समय राजपाल थापा, ध्रुव हाडाले गाईजात्रामा सामाजिक विषयमा राम्रो व्यङ्ग्य प्रस्तुत गर्थे । राणा शासनकालमा पनि गाईजात्राको ७ दिन मनका लागेको कुरा भन्न मिल्थ्यो । त्यो समय सामाजिक कुरा भन्नुपथ्र्यो ।

पहिले नेपाल भाषाका समाचार आउँथे । २०२२ सालकाको अत्यतिर सरकारले त्यो काट्यो । त्यसले नेवार समुदायले चित्त दुखायो । त्यसपछि विभिन्न साहित्य सम्मेलन गर्न दिइयो । म लगायत केही साथी मिलेर २०२८ सालमा ‘मुना सः’ भन्ने संस्था गठन गर्यौँ । मुना सःबाट म सचिव भएर विभिन्न हास्यव्यङ्ग्यका आयोजना गर्न थाल्यौँ नेपाल भाषामा ।

त्योबेला रामकृष्ण नकर्मी भन्ने दाइ नेपाल भाषाको हास्यव्यङ्ग्यमा टप थिए । उनले अत्यान्त कडा व्यङ्ग्य गर्थे । त्यो नेवारीमा भएकाले समुदायबाहेक कसैले बुझ्दैन थिए । नेपालीमा गरेको भए हामी जेलमा हुन्थ्यो । त्यो समय हामी दरबार, व्यवस्था सबैप्रति व्यङ्ग्य गथ्र्यौं । राज्यले बुझ्न मानिस पठाउँथ्यो । त्यसरी आउने व्यक्ति नेवारी भाषा बुझ्ने हिसाबले नेवार हुन्थ्यो । त्यो समुदायप्रति इमानदार हुन्थे । उनीहरूले हाम्रो व्यङ्ग्य ठीक भएको रिपोर्टिङ गर्थे ।

त्यसरी चल्दै जाँदा मुना सः कार्यक्रमको छैठौँ वार्षिक उत्सवमा हामीले सत्यमोहन जोशीलाई मुख्य अतिथि बनाएर कार्यक्रम गरेका थियौँ । त्यो कार्यक्रम उहाँलाई राम्रो लाग्यो । त्यसपछि उहाँले २०३२ सालबाट ‘राष्ट्रिय गाईजात्रा महोत्सव’ नाम राखेर राजारानीलाई समेत उपस्थित गराएर एकेडेमीमा कार्यक्रम देखाउने सुरुवात गराए । त्यसरी सुरुवात भएका व्यङ्ग्यात्मक कार्यक्रम अहिलेको अवस्थामा आएको हो । सो समय सत्यमोहन जोशीलाई पनि विभिन्न समस्या परेको थियो । उहाँले परम्परा भनेर मिलाउनुभयो ।

हरिवंश आचार्य : थिएटरमा गाईजात्रा कार्यक्रम प्रवेश गरेको २०३३ सालबाट हो

गाईजात्रा मनाउने चलन प्रताप मल्लको पालादेखि चलेको भनिन्छ । उनले छोराको निधनपछि शोकाकुल भएकी रानीलाई बुझाउन, हसाउन आफू नै बनेर आए पनि हुने, आफ्ना बारेमा व्यङ्ग्य गरे पनि छुट भनेका थिए रे । त्यस समय पनि झाँकी निकाल्ने, जुलुसमा जाने ठट्टा गर्ने गर्दथे रे ।

व्यावसायिकरूपमा गाईजात्रा कार्यक्रम थिएटरमा प्रवेश गरेको २०३३ सालबाट हो । तत्कालीन नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानले त्यसको सुरुवात गरेको हो । सो समय पहिलो दिन राजाहरूलाई बोलाएर भीआईपी सो गरेर भोलिपल्टदेखि सात दिनसम्म टिकट बेचेर सो गर्ने चलन सुरु यो । पञ्चायती व्यवस्था रहेसम्म प्रज्ञा प्रतिष्ठानले मात्र गर्यो । बहुदलीय व्यवस्था आएपछि सरकारले गरिरहनु जरुरी छैन भनेर खुला गरियो । मैले पनि सुरु गरेको २०३३ सालबाटै हो ।

सन्तोष पन्त : मैले कमेडी गाईजात्रा २०३४ बाट थालेँ

गाईजात्रामा कमेडी गर्ने चलन प्रताप मल्लको पालदेखि नै चलेको हो । त्योबेला प्रताप मल्लले छोराको मृत्युको शोकमा डुबेकी रानीको मन बहलाउन विभिन्न क्रियाकलाप गरेर हसाउन सफल भएको थिए रे । त्यही बेलादेखि टोल, चोक, डबलीमा व्यङ्ग्य गर्ने परम्पराको सुरुवात भएको हो ।

आधिकारिकरूपमा व्यावसायिक कमेडी गाईजात्रा कार्यक्रम सुरु भएको २०३३ सालदेखि तत्कालीन राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानबाट भएको हो । मैले व्यावसायिक कमेडी गाईजात्रामा गर्न थालेको २०३४ बाट हो । मभन्दा अगाडि गोपाल राज मैनाली, लक्ष्मण लोहनी, धु्रव हाडा, हरिहर शर्मा, यादव खरेल लगायत गर्दथे ।

यादव खरेल : गाईजात्रा कार्यक्रम परम्परा हो

गाईजात्रामा मैले थाहा पाएसम्म मृतकको घरबाट सम्झना र मुक्तिका लागि गाई बनाएर निकाल्ने परम्परा थियो । यो उपत्यकाको विभिन्न स्थानका खुल्ला ठाउँ, चोक र डबलीमा गाईजात्रामा विभिन्न, नाच, व्यङ्ग्य लगायतका विविध कार्यक्रम हुन्थे ।

यस्तो कार्यक्रम डबलीबाट रङ्गमञ्चमा ल्याउने श्रेय भने संस्कृतिविद् सत्यमोहन जोशीलाई जान्छ । उनले ३० को दशकमा तत्कालीन राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानबाट गाईजात्राको कार्यक्रम व्यावसायिक रूपमा गर्ने सुरुवात गराए । त्यो समय राजपरिवार र प्रशासकीय प्रमुखहरू धेरैले हेर्थे । त्यो बेला गाईजात्रा मेडल भनेर सुनको मेडल दिने परम्परा पनि थियो । मैले पनि विभिन्न प्रस्तुतिमार्फत मेडलसमेत जितेको छु ।

शम्भुजित बाँस्कोटा :गाईजात्रा महोत्सव प्रताप मल्लको पालादेखि चलेको हो । राणा शासनकालमा पनि यो परम्परा थियो । त्यो समय सहरका चोक, डबलीमा प्रदर्शन हुन्थ्यो । व्यावासायिक रूपमा गाईजात्रा कमेडी कार्यक्रम अहिलेको प्रज्ञा प्रतिष्ठानबाट सुरु भएको भनिन्छ । तर कहिलेदेखि भन्ने थाहा भएन । गाईजात्रा कार्यक्रममा मेरो प्रवेश भने २०४१ सालमा हो । त्यो समय विभिन्न भेषभूषामा प्यारोडी लाइभ गाउँथे । त्यो समय म प्यारोडीमा तहल्का मच्चाउँथे । लामो समय मैले यस्ता कार्यक्रममा सुपरहिट प्यारोडी प्रस्तुत गरेँ ।

शैलेन्द्र सिम्खडा : गाईजात्रामा विभिन्न कार्यक्रम हुने किंवदन्तीअनुसार पुरानै चलन रहेछ । भन्न त प्रताप मल्लको पालादेखि नै भन्ने गरिन्छ । गाईजात्रामा पहिलेदेखि टोल, डबलीलगायत विभिन्न स्थानमा गाईजात्राको नाममा व्यङ्ग्य कार्यक्रमहरू हुने गथ्र्यो । यो एक दिन राणाहरूले पनि छुट दिएका थिए रे ।

यसरी गरिने कमेडीलाई आधिकारिक रूपमा जाईजात्रा कार्यक्रम रङ्गमञ्चमा गएको २०३३ सालबाट हो । संस्कृतिविद् सत्यमोहन जोशीले यसलाई प्रज्ञा प्रतिष्ठानमार्फत रङ्गमञ्चमा पुर्याएर गाईजात्राको आधिकारिक व्यङ्ग्यको कार्यक्रमको सुरुवात गर्नुभएको हो । मैले यस्ता कार्यक्रम गर्न थालेको २०३७ सालदेखि हो ।

किरण केसी : राजा प्रताप मल्लले छोराको शोकमा डुबेकी रानीको मन बहलाउन आफूलाई समेत गाली गर्न पाउने गरेर गाईजात्रा पर्वको सुरुवात गरेको भन्ने छ । यो दिनलाई वाक् स्वतन्त्रताको दिनका रूपमा पनि लिइन्छ । व्यावसायिका रूपमा हास्यव्यङ्ग्य कार्यक्रम कहिलेदेखि र कसरी सुरुवात भयो भन्ने केही जानकारी छैन । मैले २०३९ सालबाट हास्यव्यङ्ग्य सुरु गरेको हो । अनवरत रूपमा गर्दै आएको छु ।

दीपकराज गिरी : गाईजात्राको कार्यक्रम कहिले र कसरी सुरु भयो भनेर स्पष्ट भन्ने आधार छैन । प्रताप मल्लको पालादेखि सुरु भएको भन्ने छ । मरेको मानिसलाई सम्झने, विशेष गरेर नेवार समुदायको पर्व हो यो । यसमा झाँकी प्रदर्शन गर्ने, अनुहार कुरूप बनाउने लगायतका धेरै परम्परा थियो ।

आधिकारिकरूपमा व्यावसायिक रूपमा यो व्यङ्ग्यको पर्वमा परिणत भएको २०३३ सालबाट हो भन्ने मैले बुझेको हो । काठमाडौँका चोक, डबलीलगायतका खुल्ला स्थानमा नाटक, नाचगान, छेडछाड तथा रमाइलो प्रस्तुतिका कार्यक्रम हुन्थे । त्यसलाई रङ्गमञ्चमा प्रवेश गराएर व्यावसायिक व्यङ्ग्यको गाईजात्रा कार्यक्रमको सुरुवात भने संस्कृतिविद् सत्यमोहन जोशीले गराएका हुन् । उनले नै बिस्तारै शासक वर्ग, प्रशासक लगायतको व्यङ्ग्य पनि गाईजात्रामा समावेश गराएका हुन् ।

जितु नेपाल : मैले बुझेअनुसार ध्रुव हाडा, राजपाल थापा, हरिवंश आचार्य, मदकृष्ण श्रेष्ठ, यादव खरेल दाइले सुरुमा गाईजात्रामा व्यङ्ग्य कमेडीको कार्यक्रम गर्नुहुन्थ्यो रे । राजा प्रतापमल्लको पालादेखि चलेको गाईजात्रा सुरुमा विभिन्न स्थान, चोकमा हल्काफुल्का कमेडी व्यङ्ग्य हुन्थे रे । व्यावसायिक रूपमा भने २०३२, ०३३ बाट हो भन्ने सुनेको छु । त्यही होला ।

मनोज गजुरेल : मैले गाईजात्रा कार्यक्रम गर्न थालेको २०५२ सालबाट हो । त्यो समयदेखि मैले एकेडेमीबाट सुरु गरेको यात्रा अहिले डिजिटलमा पुगेको छ । यो धेरै पहिलेदेखि सुरु भएको हो । सन्तोष पन्त, महजोडी, राजपाल थापा, धु्रव हाडालगायतले मभन्दा पनि पहिलेदेखि नै कार्यक्रम गर्दै आएका थिए ।
@कुवेर गिरी-रातोपाटीबाट


Loading...
सम्बन्धित शीर्षकहरु

जन्मदिनको अवसरमा शुभकामनासहित बन्दना घिमिरे - भरतपुर,चितवनकी चेली,सफल व्यवसायी, कुशल पाठक र लघुकथाकार गीता शर्मा चापागाईंले मिति २०७८/७/४ गते हाम्राे…

तितोपाटी- वैदेशिक रोजगारीका लागि भन्दै दुबई गएर अलपत्र परेका पर्साको बहुदरमाई नगरपालिका घर भएका सात युवा उद्धार पश्चात घर फर्केका…

जुनेली परिकल्पना गरी जोडेम हामी धेरै मीत, ज्ञान,भाव,साहित्यमा सधै हुन्छ हाम्रो जीत, सत्यता र शीतलताको प्रतीक बन्यो जुनेली शीत, विश्वास…

प्रतिकृयाहरू