वास्तवमा, वैज्ञानिकहरूले मंगल ग्रह पूर्ण रूपमा “विनाश” भएको ग्रह हो भनेर मान्दैनन्, तर एक समय पृथ्वीजस्तै बढी सक्रिय र सम्भवतः बस्नयोग्य रहेको ग्रह पछि अत्यन्तै प्रतिकूल अवस्थामा पुगेको भन्ने प्रमाणहरू भेटेका छन्।
मंगल ग्रह किन “विनाश भएको” जस्तो देखिन्छ?
वैज्ञानिक अनुसन्धान अनुसार:
- करिब ४ अर्ब वर्षअघि मंगलमा नदी, ताल र सम्भवतः महासागरसमेत थिए।
- त्यसको भित्री भाग चिसिँदै गएपछि यसको चुम्बकीय क्षेत्र (magnetic field) कमजोर भयो।
- चुम्बकीय क्षेत्र कमजोर भएपछि सौर्य हावाले (solar wind) यसको धेरैजसो वायुमण्डल उडाइदियो।
- वायुमण्डल पातलो भएपछि तापक्रम घट्यो, पानी जम्यो वा अन्तरिक्षमा हरायो।
- फलस्वरूप आजको मंगल चिसो, सुख्खा र विरल वायुमण्डल भएको ग्रह बनेको छ।
पृथ्वी किन बचिरह्यो?
पृथ्वीसँग केही विशेषताहरू छन्:
- बलियो चुम्बकीय क्षेत्र, जसले सौर्य हावाबाट रक्षा गर्छ।
- पर्याप्त ठूलो आकार, जसले वायुमण्डललाई समातेर राख्न मद्दत गर्छ।
- सक्रिय भूगर्भीय प्रक्रिया (plate tectonics)।
- तरल पानीको निरन्तर उपस्थिति।
- सूर्यबाट उपयुक्त दूरी।
यी कारणले पृथ्वीमा जीवन विकास र निरन्तरता सम्भव भयो।
के पृथ्वी कहिल्यै विनाश हुँदैन?
पृथ्वी पनि स्थायी छैन।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार:
- करिब ५ अर्ब वर्षपछि Sun रातो दानव (Red Giant) चरणमा प्रवेश गर्नेछ।
- त्यसबेला पृथ्वीको तापक्रम अत्यधिक बढ्नेछ।
- महासागरहरू वाष्पीकरण हुन सक्छन्।
- अन्ततः पृथ्वी जीवनका लागि अनुपयुक्त बन्न सक्छ, सम्भवतः पूर्ण रूपमा नष्टसमेत हुन सक्छ।
त्यसो भए मंगल “मरेको ग्रह” हो?
धेरै वैज्ञानिकहरूले मंगललाई “dead planet” भन्दा “geologically dormant planet” अर्थात् अधिकांश गतिविधि हराएको ग्रह भनेर वर्णन गर्छन्।
अर्थात् मंगल कुनै विस्फोट वा महाविनाशले चकनाचुर भएको ग्रह होइन; बरु करोडौँ–अर्बौँ वर्षको क्रममा आफ्नो वायुमण्डल, पानी र वातावरणीय सक्रियता गुमाउँदै आजको अवस्थामा पुगेको ग्रह हो।
रोचक कुरा के छ भने, आज हामी मंगलको अध्ययन गरेर पृथ्वीको भविष्य मात्र होइन, ग्रहहरू कसरी जन्मन्छन्, विकसित हुन्छन् र परिवर्तन हुन्छन् भन्ने पनि बुझिरहेका छौं। मंगल वास्तवमा पृथ्वीको सम्भावित वैकल्पिक भविष्यको एउटा प्राकृतिक प्रयोगशाला जस्तै बनेको छ।
