हङकङ, २ नोभेम्बर। नेपालमा १२औँ शताब्दीमा निर्माण भएको भगवान् मञ्जुश्रीको ऐतिहासिक मूर्ति हङकङमा भएको लिलामीमा १३ करोड ७३ लाख ५० हजार हङकङ डलर अर्थात् करिब १ करोड ७५ लाख ८ हजार अमेरिकी डलरमा बिक्री भएको छ। यससँगै यसले हिमाली क्षेत्रको सुनौलो धातुबाट निर्मित मूर्तिकलामध्ये विश्वकै सबैभन्दा महँगो लिलामी भएको नयाँ कीर्तिमान कायम गरेको छ।
क्रिस्टीज लिलामी गृहले अक्टोबर ३० मा हङकङमा आयोजना गरेको ‘अवेकनिङ विजडम : मास्टरपिसेज अफ बुद्धिस्ट आर्ट फ्रम अ प्राइभेट एसियन कलेक्सन’ नामक विशेष लिलामीमा उक्त मूर्ति बिक्री भएको हो। लामो समयसम्म चलेको प्रतिस्पर्धात्मक बोलकबोलपछि मूर्तिले आफ्नो न्यूनतम अनुमानित मूल्यभन्दा दोब्बरभन्दा बढी रकम प्राप्त गरेको क्रिस्टीजले जनाएको छ। यो त्यस सिजनमा बिक्री भएको सबैभन्दा मूल्यवान् कलाकृति पनि बनेको छ।
उक्त मूर्ति ९३ सेन्टिमिटर अग्लो छ। यो काठमाडौँ उपत्यकाका नेवार शिल्पकारहरूले निर्माण गरेको उत्कृष्ट कलाकृति मानिन्छ। मूर्तिमा मञ्जुश्रीको काँधनजिक कमलमाथि राखिएको प्रज्ञापारमिता सूत्र देखिन्छ। सुनौलो जलप, कलात्मक आभूषण, हातखुट्टाका सूक्ष्म आकृति र सन्तुलित बनावटले यसलाई हिमाली बौद्ध मूर्तिकलाको विशिष्ट नमुना बनाएको क्रिस्टीजले उल्लेख गरेको छ।
यो बिक्री केवल एउटा मूर्तिको मूल्यसँग सम्बन्धित घटना मात्र होइन, नेपाली परम्परागत कला र शिल्पको अन्तर्राष्ट्रिय महत्त्वसँग पनि जोडिएको छ। विशेषगरी काठमाडौँ उपत्यकाको नेवार कलाले शताब्दीयौँदेखि तिब्बत, चीन र दक्षिण एसियासम्म बौद्ध मूर्तिकला तथा वास्तुकलामा प्रभाव पार्दै आएको इतिहास छ।
तर यस घटनासँगै नेपालको सम्पदा संरक्षणसम्बन्धी अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न पनि उठेको छ। सार्वजनिक विवरणअनुसार उक्त मूर्ति सन् २००२ सम्म जेनेभास्थित जर्ज ओर्टिजको निजी सङ्ग्रहमा रहेको अभिलेख भेटिन्छ। त्यसपछि यो न्युयोर्क र एसियाका निजी सङ्ग्रह हुँदै लिलामीमा पुगेको बताइएको छ। तर नेपालबाट यो मूर्ति कहिले, कसरी र कुन परिस्थितिमा बाहिरियो भन्ने प्रारम्भिक इतिहास अझै स्पष्ट छैन।
क्रिस्टीजका अनुसार उक्त विशेष लिलामी र त्यससँगै आयोजित ‘इन्डियन, हिमालयन एन्ड साउथ इस्ट एसियन आर्ट’ लिलामीबाट कुल २८ करोड २९ लाख ८४ हजार ४०० हङकङ डलर अर्थात् ३ करोड ६० लाख ७१ हजार ९६४ अमेरिकी डलर बराबरको कारोबार भएको छ। यो विधामा विश्वकै अहिलेसम्मको उच्च लिलामी कारोबार भएको क्रिस्टीजको दाबी छ।
नेपालका लागि उठेको महत्त्वपूर्ण प्रश्न
नेपालको मौलिक शिल्पकला विश्व बजारमा करोडौँ डलरमा बिक्री हुनु नेपाली कलाकारहरूको ऐतिहासिक दक्षता र सिर्जनात्मक क्षमताको अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता हो। तर यस्ता मूर्ति विदेशी निजी सङ्ग्रह र लिलामी गृहसम्म पुग्नुको इतिहास खोज्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। मूर्ति नेपालबाट गैरकानुनी रूपमा लगिएको हो वा वैधानिक प्रक्रियाबाट बाहिरिएको हो भन्ने प्रमाणित नभएसम्म निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। तथापि यसको उत्पत्ति, स्वामित्व हस्तान्तरण र नेपालबाट बाहिरिएको प्रक्रियाबारे अनुसन्धान हुनुपर्ने देखिन्छ।
