काठमाडौँ, २३ असोज। साउदी अरब र यमनका हुथी विद्रोहीबीच चर्किएको सैन्य द्वन्द्वमा पाकिस्तानको भूमिकालाई लिएर नयाँ विवाद उत्पन्न भएको छ। द न्युयोर्क टाइम्स ले अक्टोबर ७ मा पाकिस्तानी वायुसेनाका लडाकु विमान यमनमा हुथीका लक्ष्यविरुद्धको आक्रमणमा प्रयोग भएको दाबी गरेपछि पाकिस्तानको क्षेत्रीय सैन्य संलग्नताबारे प्रश्न उठेको हो। तर पाकिस्तानको सूचना मन्त्रालयले अक्टोबर ८ मा उक्त समाचारलाई ‘झुटो र बनावटी’ भन्दै खण्डन गरेको छ। त्यसैले पाकिस्तानी विमानले यमनमा प्रत्यक्ष हवाई आक्रमण गरेको विषयलाई अहिले नै प्रमाणित तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्न मिल्दैन।
१. साउदी अरबमाथि आक्रमण र प्रतिकारको जोखिम
यमनका हुथी विद्रोहीले साउदी अरबका रियाद र अब्हा विमानस्थललाई लक्षित गरी क्षेप्यास्त्र तथा ड्रोन आक्रमण गरेको दाबी गरेका छन्। साउदी अधिकारीहरूका अनुसार यी आक्रमणमा तीन जनाको मृत्यु भएको छ भने दर्जनौँ घाइते भएका छन्। साउदी नेतृत्वको गठबन्धनले हुथीका सैन्य अखडालाई लक्षित गरी प्रत्याक्रमणसमेत गरेको छ। यसले द्वन्द्व अब यमनको आन्तरिक युद्धमा मात्र सीमित नरही खाडी क्षेत्रका महत्त्वपूर्ण पूर्वाधार र अन्तर्राष्ट्रिय हवाई यातायातका लागि समेत जोखिम बन्दै गएको देखाउँछ।
२. मक्काको रक्षा सम्झौता र पाकिस्तानको प्रतिबद्धता
साउदी अरब, पाकिस्तान र टर्कीले ७ अगस्ट २०२६ मा मक्कामा संयुक्त रक्षा सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेका थिए। सम्झौताअनुसार तीनमध्ये कुनै एक देशमाथि सशस्त्र आक्रमण भए त्यसलाई तीनै देशमाथिको आक्रमणका रूपमा लिइनेछ। यसले पारस्परिक सुरक्षा सहयोगलाई औपचारिक आधार दिएको छ। साउदी अरबमा यसअघि नै करिब आठ हजार पाकिस्तानी सैनिक तैनाथ रहेको विवरण सार्वजनिक भएको छ। हालको तनावपछि पाकिस्तानले साउदी अरबलाई थप सैन्य सहयोग दिने प्रतिबद्धता जनाएको विवरण पनि आएको छ। यद्यपि सम्झौताले प्रत्येक परिस्थितिमा अनिवार्य रूपमा अर्को देशको भूभागमा आक्रामक कारबाही गर्नुपर्ने स्पष्ट व्यवस्था गरेको छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।
३. रक्षात्मक सहयोग कि प्रत्यक्ष युद्ध सहभागिता ?
यस घटनाको मुख्य प्रश्न पाकिस्तानले साउदी अरबको रक्षा गर्न सैनिक, लडाकु विमान र हवाई प्रतिरक्षा प्रणाली उपलब्ध गराएको हो वा हुथी विद्रोहीविरुद्ध प्रत्यक्ष आक्रमणसमेत गरिरहेको हो भन्ने हो। पाकिस्तानले विमान यमनमा आक्रमणका लागि प्रयोग भएको भन्ने दाबी अस्वीकार गरेको छ। त्यसैले विमानको तैनाथी र युद्धमा प्रत्यक्ष सहभागिताबीच भिन्नता छुट्याउन आवश्यक छ। यदि पाकिस्तानी वायुसेनाले वास्तवमै हुथीका अखडामा आक्रमण गरेको पुष्टि भयो भने पाकिस्तानको भूमिका रक्षात्मक सहयोगबाट प्रत्यक्ष सैन्य कारबाहीतर्फ विस्तार भएको मान्न सकिनेछ। तर त्यसका लागि विश्वसनीय प्रमाण र आधिकारिक विवरण आवश्यक छन्।
४. इरान–अमेरिका तनाव र क्षेत्रीय शक्तिसन्तुलनमा प्रभाव
पाकिस्तानको बढ्दो सैन्य संलग्नतासम्बन्धी विवाद त्यस्तो समयमा आएको छ, जतिबेला इस्लामाबादले अमेरिका र इरानबीचको तनाव कम गर्न कूटनीतिक प्रयाससमेत गरिरहेको छ। हुथी विद्रोहीलाई इरानको समर्थन रहेको साउदी अरब र उसका साझेदारहरूको आरोप छ, यद्यपि इरान र हुथीबीचको सम्बन्ध तथा सैन्य सहयोगको वास्तविक सीमा छुट्टाछुट्टै मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। पाकिस्तान प्रत्यक्ष युद्धमा प्रवेश गरेमा इरानसँगको सम्बन्ध, खाडीमा रहेका पाकिस्तानी श्रमिकको सुरक्षा र क्षेत्रीय मध्यस्थकर्ताका रूपमा उसको भूमिकामा दबाब पर्न सक्छ। अर्कोतर्फ, साउदी अरबको सुरक्षाप्रति प्रतिबद्धता पूरा गर्नु पाकिस्तानका लागि रणनीतिक र आर्थिक दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण छ।
५. द्वन्द्व विस्तार रोक्ने चुनौती
साउदी अरब–हुथी द्वन्द्वमा पाकिस्तानको भूमिकासम्बन्धी पछिल्लो विवादले मक्काको संयुक्त रक्षा सम्झौताको व्यावहारिक अर्थ र सीमाबारे बहस सिर्जना गरेको छ। सम्झौताले सामूहिक सुरक्षा सहयोगको आधार दिए पनि त्यसलाई प्रत्यक्ष आक्रामक युद्धमा रूपान्तरण गर्ने विषय राजनीतिक निर्णय, सैन्य रणनीति र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनसँग जोडिन्छ। पाकिस्तानले यमनमा हवाई आक्रमण गरेको भन्ने दाबी पुष्टि नभएसम्म त्यसलाई स्थापित तथ्य मान्नु उचित हुँदैन। अहिलेको प्राथमिकता साउदी अरबका नागरिक तथा पूर्वाधारको सुरक्षा, यमनमा मानवीय क्षति कम गर्ने उपाय र क्षेत्रीय शक्तिहरूबीच कूटनीतिक संवाद कायम राख्नु हो। अन्यथा यमनको द्वन्द्व साउदी अरब, पाकिस्तान, टर्की र इरानसमेत जोडिने व्यापक क्षेत्रीय टकरावमा विस्तार हुन सक्ने जोखिम रहन्छ।
