धेरै सहर पहिरोमाथि बसेका छन् : भूगर्भविद् डा. रञ्जनकुमार दाहाल

काठमाडौं — नेपालका धेरै प्रमुख सहर तथा बस्तीहरू विगतमा गएका विशाल पहिरोले निर्माण गरेका भू–भागमा विकसित भएको भूगर्भविद् डा. रञ्जनकुमार दाहालले बताएका छन्। त्रिभुवन विश्वविद्यालयको भूगर्भ विभागका प्राध्यापकसमेत रहेका दाहालले दिलभूषण पाठकको कार्यक्रम ‘टफ टक’मा नेपालको भौगोलिक बनावट, पहिरोको जोखिम र विकास निर्माणबीचको सम्बन्धबारे चर्चा गर्दै यस्तो बताएका हुन्।

हिमालय विश्वकै युवा पर्वतमाला

दाहालका अनुसार नेपाल अवस्थित हिमालय क्षेत्र भूगर्भीय हिसाबले विश्वकै तुलनात्मक रूपमा युवा पर्वतमालामध्ये पर्छ। भारतीय र यूरेसियन टेक्टोनिक प्लेटको निरन्तर ठोक्किने प्रक्रियाका कारण हिमालय अझै पनि भूगर्भीय रूपमा सक्रिय क्षेत्रमा पर्छ। त्यसैले यहाँ पहाडको निर्माण, क्षय, भासिने, चर्किने र पहिरो जाने प्रक्रिया प्राकृतिक रूपमा निरन्तर चलिरहेको हुन्छ।

उनका अनुसार नेपालका पहाडलाई पूर्ण रूपमा स्थिर भूभागका रूपमा बुझ्नु ठूलो भूल हुन सक्छ। वर्षा, भूकम्प, नदी कटान तथा मानवीय गतिविधिले पहिल्यै कमजोर भू–भागलाई थप अस्थिर बनाउन सक्छ।

धेरै बस्ती पहिरोले बनाएको समथर भूभागमा

दाहालले पाल्पाको तानसेन, गुल्मीको तम्घास, अछामको मंगलसेन, इलामको कन्याम, भोजपुर, संखुवासभा र ओखलढुंगालगायतका विभिन्न बस्ती तथा सहरहरू विगतका ठूला पहिरोले निर्माण गरेका भू–भागमा विकसित भएको उदाहरण दिएका छन्। उनका अनुसार पहाडमा ठूलो पहिरो गएपछि त्यसले भू–भागको स्वरूप परिवर्तन गर्दै कतिपय स्थानमा तुलनात्मक रूपमा समथर र बस्ती बस्न मिल्ने ठाउँ निर्माण गरिदिन्छ।

यस्ता ठाउँहरू पछि मानिसका लागि आकर्षक बस्तीस्थल बन्न सक्छन्। तर पहिरोले निर्माण गरेको भूभागमा बसोबास गर्नुको अर्थ त्यो भूभाग सधैँ सुरक्षित हुन्छ भन्ने नहुने उनको भनाइ छ।

गोर्खा बजार पनि पहिरोको भूभागमा

दाहालले गोर्खा बजारको उदाहरण दिँदै पहिरोले निर्माण गरेको भूभागमा मानव बस्ती कसरी विकसित हुन्छ भन्ने विषयलाई स्पष्ट पारे। पहिरोले कुनै क्षेत्रमा माटो तथा चट्टान थुपारेर तुलनात्मक रूपमा फराकिलो भूभाग बनाएपछि त्यही स्थानमा मानिसले बस्ती विस्तार गर्न सक्ने भए पनि त्यसको भूगर्भीय स्थायित्व भने छुट्टै विषय हुने उनले बताए।

यसरी हेर्दा अहिले सुरक्षित देखिने कतिपय सहर वा गाउँको जमिनको इतिहास हजारौँ वर्षअघि गएको ठूलो पहिरोसँग जोडिएको हुन सक्ने उनको तर्क छ।

मुग्लिन–नारायणगढ सडकमा पुरानो पहिरोको प्रभाव

मुग्लिन–नारायणगढ सडकखण्डमा वर्षौँदेखि दोहोरिने पहिरोको समस्यालाई पनि दाहालले नेपालको भूगर्भीय अवस्थासँग जोडेर हेरेका छन्। उनका अनुसार सडक निर्माणका क्रममा कतिपय स्थानमा पहिल्यै रहेको विशाल पहिरोको फेद काटेर सडक बनाइएको छ।

पहिरोको फेद काट्दा त्यसले माथिल्लो भागको प्राकृतिक सन्तुलन बिगार्न सक्ने र वर्षायाममा पानी तथा भू–क्षयका कारण थप मलबे सडकमा खस्ने जोखिम बढ्ने उनको भनाइ छ। त्यसैले सडक विस्तार वा चौडा बनाउने काम मात्र समाधान नभई पहिरोको सम्पूर्ण भूगर्भीय संरचना अध्ययन गर्नुपर्ने आवश्यकता उनले औँल्याए।

‘नेपालका जमिनहरू अधिकांश चलायमान छन्’

नेपालमा पूर्वाधार विकास गर्दा जमिनको वास्तविक प्रकृति र भूगर्भीय अवस्थालाई पर्याप्त रूपमा नबुझ्नु प्रमुख समस्या भएको दाहालले बताएका छन्। उनका अनुसार नेपालमा सडक, सहर, जलविद्युत् आयोजना तथा अन्य संरचना निर्माण गर्दा इन्जिनियरिङ डिजाइनमा मात्र ध्यान दिने तर त्यस ठाउँको दीर्घकालीन भूगर्भीय इतिहास र जोखिमलाई पर्याप्त रूपमा समेट्ने अभ्यास कमजोर छ।

‘हाम्रा जमिनहरू अधिकांश चलायमान छन्। हामीले हाम्रो जमिन र भौगोलिक बनावट बुझेर विकास निर्माणका काम गर्न सकेका छैनौँ, यहीँनिर हाम्रो समस्या छ,’ उनले भने।

बट्टार कुनै समय ठूलो ताल थियो

दाहालले नुवाकोटको बट्टार क्षेत्रको उदाहरण दिँदै नेपालको भू–आकृति समयसँगै कसरी परिवर्तन हुँदै आएको छ भन्ने विषय पनि उठाएका छन्। उनका अनुसार बट्टारलगायतका केही भूभागको भूगर्भीय इतिहासमा विगतमा ताल वा जलाशयको अवस्थासँग जोडिएका प्रमाणहरू भेटिन्छन्।

नदीले माटो तथा ढुंगा थुपार्ने, भू–भाग उठ्ने वा भासिने तथा प्राकृतिक अवरोध परिवर्तन हुने क्रममा हजारौँ वर्षमा ताल, नदी र जमिनको स्वरूप परिवर्तन हुँदै जान सक्छ। त्यसैले आजको भू–आकृतिलाई हेरेर मात्र कुनै ठाउँको पूर्ण भूगर्भीय इतिहास बुझ्न नसकिने उनको भनाइ छ।

मध्यपहाडी क्षेत्र कमजोर चट्टानले बनेको

नेपालको मध्यपहाडी क्षेत्रमा विभिन्न प्रकारका चट्टान, भौगर्भिक तह र कमजोर संरचनाहरू रहेको दाहालले बताएका छन्। कतिपय क्षेत्रमा चट्टान अत्यन्त टुक्रिएको वा धुँजा–धुँजा अवस्थामा रहेकाले पानीको प्रवेश, नदी कटान र सडक निर्माणजस्ता गतिविधिले भू–भागलाई थप कमजोर बनाउन सक्छ।

विशेषगरी अत्यधिक वर्षा हुँदा पानी कमजोर भूगर्भीय तहमा प्रवेश गरेपछि माटो र चट्टानको भार बढ्ने तथा घर्षण घट्ने भएकाले पहिरोको सम्भावना बढ्न सक्छ। त्यसैले वर्षा मात्र पहिरोको कारण नभई त्यससँग जोडिएको भूगर्भीय अवस्था पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुने भूगर्भविद्हरूको मत छ।

पहिरो केवल प्राकृतिक विपत्ति होइन

नेपालमा पहिरोलाई प्रायः प्राकृतिक विपत्तिका रूपमा मात्र बुझ्ने गरिन्छ। तर दाहालको भनाइले पहिरोको जोखिममा मानवीय गतिविधिको भूमिका पनि महत्वपूर्ण रहेको देखाउँछ। अव्यवस्थित सडक निर्माण, पहाडको फेद काट्ने, पानीको उचित निकास नबनाउने, वनस्पति हटाउने तथा भूगर्भीय अध्ययन नगरी संरचना निर्माण गर्ने कार्यले प्राकृतिक रूपमा संवेदनशील जमिनलाई थप अस्थिर बनाउन सक्छ।

त्यसैले कुनै स्थानमा पहिरो जाँदा त्यसलाई केवल ‘ठूलो वर्षा भयो’ भनेर व्याख्या गर्नु पर्याप्त नहुने देखिन्छ। वर्षा तत्कालीन ट्रिगर हुन सक्छ, तर पहिरो जाने वा नजाने कुरा जमिनको भौगर्भिक बनावट, ढलान, पानीको अवस्था र मानवीय हस्तक्षेपमा पनि निर्भर गर्छ।

सहर विस्तारअघि भूगर्भीय अध्ययन आवश्यक

नेपालमा तीव्र रूपमा भइरहेको सहरीकरणले भूगर्भीय जोखिमको प्रश्नलाई थप महत्वपूर्ण बनाएको छ। पहाडी क्षेत्रमा नयाँ सहर विस्तार गर्दा वा पुराना सहरको बस्ती बढाउँदा जमिनको स्थायित्वबारे विस्तृत अध्ययन नगर्ने हो भने आज सुरक्षित देखिएको क्षेत्र भविष्यमा जोखिममा पर्न सक्छ।

भूगर्भविद्हरूका अनुसार सहरको विकास केवल उपलब्ध समथर जमिनका आधारमा होइन, त्यसको भूगर्भीय इतिहास, पहिरोको सम्भावना, नदी कटान, भूकम्पीय जोखिम र पानीको निकास प्रणालीलाई समेत आधार बनाएर गर्नुपर्छ।

पुरानो पहिरोमाथि बसेको बस्ती सधैँ असुरक्षित हुँदैन

यद्यपि ‘पहिरोले बनाएको भूभागमा बसेका सबै सहर असुरक्षित छन्’ भन्ने अर्थ लगाउनु पनि गलत हुन्छ। हजारौँ वर्षअघि भएको पहिरो स्थिर भएर त्यसमा नयाँ भू–आकृति बनेको हुन सक्छ। मुख्य प्रश्न त्यो भूभाग अहिले पनि सक्रिय रूपमा चलिरहेको छ कि स्थिर भइसकेको छ भन्ने हो।

यसका लागि भूगर्भीय अध्ययन, satellite monitoring, जमिनको movement measurement, पहिरोको इतिहास र वर्षाको pattern जस्ता तथ्य आवश्यक हुन्छन्। त्यसैले कुनै सहर पुरानो पहिरोको भूभागमा बसेको तथ्य आफैंमा तत्काल जोखिमको प्रमाण होइन।

हिमालयको भूगर्भीय सक्रियता बुझ्न आवश्यक

नेपालको भौगोलिक जोखिम बुझ्न हिमालय निर्माणको इतिहास बुझ्नु आवश्यक छ। भारतीय प्लेट उत्तरतर्फ सर्दै यूरेसियन प्लेटसँग ठोक्किँदै आएको प्रक्रियाले हिमालय निर्माण गरेको हो। यो प्रक्रिया अझै जारी रहेकाले नेपाल भूकम्प, पहिरो, नदी कटान र अन्य भूगर्भीय घटनाको उच्च जोखिममा रहेको देश हो।

यससँगै मनसुनमा हुने अत्यधिक वर्षा र जलवायु परिवर्तनका कारण वर्षाको pattern मा भइरहेको परिवर्तनले कतिपय जोखिमलाई थप जटिल बनाउन सक्छ। तर हरेक पहिरो वा बाढीलाई जलवायु परिवर्तनकै कारण भनेर निष्कर्ष निकाल्नु वैज्ञानिक रूपमा उचित हुँदैन।

विकासको मोडल नै पुनर्विचार गर्नुपर्ने अवस्था

डा. दाहालको भनाइको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यही हो—नेपालमा विकास निर्माण गर्दा ‘जमिन कहाँ खाली छ?’ भन्दा ‘जमिन कस्तो छ?’ भन्ने प्रश्न पहिले सोधिनुपर्छ।

सडक बनाउन मिल्छ कि मिल्दैन, बस्ती विस्तार गर्न मिल्छ कि मिल्दैन, जलविद्युत् आयोजना कहाँ राख्ने, पुल कहाँ बनाउने र पहाडको कुन भाग काट्ने भन्ने निर्णयमा भूगर्भीय अध्ययनलाई अनिवार्य बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

प्रकृतिसँग प्रतिस्पर्धा होइन, सहकार्य

नेपालको पहाडी भूभागलाई जबर्जस्ती स्थिर बनाउने प्रयासभन्दा प्राकृतिक प्रणालीलाई बुझेर विकास निर्माण गर्नु दीर्घकालीन समाधान हुन सक्छ। जहाँ पहिरो सक्रिय छ, त्यहाँ ठूलो संरचना निर्माण नगर्ने, जोखिमयुक्त क्षेत्रमा बस्ती विस्तार नियन्त्रण गर्ने र आवश्यक ठाउँमा slope stabilization तथा drainage व्यवस्थापन गर्ने नीति आवश्यक छ।

नेपालको पहाडी भूभाग हजारौँ वर्षदेखि परिवर्तन हुँदै आएको छ। मानिसले त्यसलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्न नसके पनि जोखिम पहिचान गरेर क्षति कम गर्न भने सक्छ।

हिमालदेखि तराईसम्म एउटै भूगर्भीय कथा

हिमालको हिउँ पग्लनेदेखि पहाडमा पहिरो जाने र तराईमा बाढी आउने घटनालाई अलग–अलग समस्याका रूपमा मात्र हेर्नु पर्याप्त नहुन सक्छ। पहाडबाट बग्ने पानी र मलबेले नदीको स्वरूप परिवर्तन गर्छ, नदीले तलतिर sediment पुर्‍याउँछ र त्यसले तराईको भू–आकृति निर्माणमा समेत भूमिका खेल्छ।

यस अर्थमा नेपालको भूगोल आफैंमा निरन्तर परिवर्तन भइरहेको एउटा विशाल प्राकृतिक प्रणाली हो। मानिसले बनाएका सडक, सहर र पूर्वाधार भने त्यसै परिवर्तनशील प्रणालीमाथि निर्माण भइरहेका छन्।

‘चलायमान जमिन’लाई बुझ्नु नै अबको चुनौती

नेपालमा विकास रोक्नु समाधान होइन। तर भूगोल नबुझी विकास गर्नु झन् ठूलो जोखिम हो। सडक निर्माणदेखि सहरी विस्तारसम्म हरेक परियोजनामा भूगर्भविद्, जलविज्ञानी, भूसंरचना विज्ञ र वातावरणविद्को अध्ययनलाई निर्णय प्रक्रियाको अनिवार्य हिस्सा बनाउनुपर्ने आवश्यकता डा. दाहालको भनाइले पुनः उजागर गरेको छ।

नेपालका तानसेन, तम्घास, मंगलसेन, ओखलढुंगा वा संखुवासभाका बस्तीहरू कुनै पुरानो पहिरो वा अन्य भूगर्भीय प्रक्रियाले निर्माण गरेको भूभागमा विकसित भएका हुन् भने त्यसको अर्थ ती सहर तत्काल विस्थापित गर्नुपर्ने होइन। यसको अर्थ भने ती सहरको जमिनको इतिहास र वर्तमान अवस्थालाई वैज्ञानिक रूपमा बुझेर भविष्यको विकास योजना बनाउनुपर्ने हो।

नेपालको पहाडी भूभाग स्थिर कंक्रिटको प्लेटफर्म होइन। यो अझै निर्माण र क्षयको प्रक्रियामा रहेको जीवित भूगर्भीय प्रणाली हो। त्यसैले विकास निर्माणले प्रकृतिलाई जित्ने होइन, प्रकृतिको चाल बुझेर त्यससँग मिल्ने बाटो खोज्नुपर्ने समय आएको छ।