के रसुवाको महाबाढी पनि जलवायु परिवर्तनकै संकेत हो ?

हिमालको बदलिँदो अनुहारले दिएको गम्भीर संकेत

दशकौँअघि टाढाबाट हेर्दा सेताम्मे देखिने नेपालको हिमाली शृङ्खलाको स्वरूप पछिल्ला वर्षहरूमा क्रमशः बदलिँदै गएको छ। कतिपय हिमनदीहरू पछाडि हटिरहेका छन्, हिउँको मात्रा घटिरहेको छ र बरफको मोटाइ तीव्र रूपमा कम भइरहेको वैज्ञानिक अध्ययनहरूले देखाएका छन्। हिन्दुकुश–हिमालय क्षेत्रमा देखिएको यो परिवर्तन केवल हिमालको सौन्दर्यसँग सम्बन्धित विषय होइन; यसले पानीको स्रोत, हिमाली पारिस्थितिक प्रणाली र तल्लो भूभागमा हुने प्राकृतिक विपत्तिको जोखिमसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्छ।

३० वर्षमै हिमनदीको क्षेत्रफल १२ प्रतिशत घट्यो

अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (ICIMOD) को २०२६ मा सार्वजनिक गरिएको अध्ययनअनुसार हिन्दुकुश–हिमालय क्षेत्रमा सन् १९९० देखि २०२० सम्म हिमनदीको कुल क्षेत्रफल करिब १२ प्रतिशतले घटेको छ। यही अवधिमा हिमनदीमा रहेको अनुमानित बरफको भण्डार पनि करिब ९ प्रतिशतले घटेको अध्ययनले देखाएको छ। अझ चिन्ताजनक कुरा के छ भने सन् २००० पछि बरफ गुम्ने गति थप तीव्र भएको छ।

सन् २००० पछि बरफ पग्लिने गति दोब्बर

ICIMOD को अर्को मूल्यांकनले हिन्दुकुश–हिमालयका हिमनदीमा बरफ गुम्ने दर सन् २००० पछि अघिल्लो अवधिको तुलनामा दोब्बर भएको देखाएको छ। सन् १९७५ यता केही हिमनदीमा बरफको मोटाइ २७ मिटरसम्म घटेको तथ्यसमेत अध्ययनमा उल्लेख छ। यसको अर्थ हिमालयमा भइरहेको परिवर्तन अब केवल सामान्य मौसमी उतारचढाव नभई दीर्घकालीन र तीव्र हुँदै गएको भौतिक परिवर्तन हो।

रसुवाको महाबाढीले उठाएको नयाँ प्रश्न

यही पृष्ठभूमिमा अगस्ट २६ मा रसुवाको नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ—के हिमालयमा भइरहेको तीव्र परिवर्तन अब प्रत्यक्ष रूपमा यस्ता विपत्तिको जोखिमसँग जोडिन थालेको हो? प्रारम्भिक अनुसन्धान र पछिल्ला रिपोर्टअनुसार उक्त बाढी सामान्य वर्षाका कारण आएको बाढीभन्दा फरक प्रकृतिको थियो। हिमाली क्षेत्रमा ठूलो हिमनदी वा बरफ–चट्टानको हिस्सा अचानक खस्दा ल्हेन्दे खोलामा विशाल परिमाणमा पानी र मलबे प्रवेश गरेको र त्यसपछि तीव्र बहाव तलतिर आएको प्रारम्भिक निष्कर्ष छ।

बाढीको तत्काल कारण जलवायु परिवर्तन होइन

यहाँ एउटा महत्वपूर्ण वैज्ञानिक भिन्नता बुझ्न आवश्यक छ। रसुवाको पछिल्लो बाढीलाई अहिले नै “जलवायु परिवर्तनका कारण आएको बाढी” भन्नु उचित हुँदैन। उपलब्ध प्रमाणले हिमनदी ढल्नु वा ठूलो glacier collapse नै तत्काल ट्रिगर भएको देखाउँछ। त्यसबाट चट्टान र बरफको ठूलो मात्रा खोलामा खस्यो, पानी र मलबेको अत्यन्त तीव्र बहाव उत्पन्न भयो र त्यसले तलतिर ठूलो क्षति पुर्‍यायो।

तर जलवायु परिवर्तनको सम्बन्ध कहाँ छ?

जलवायु परिवर्तनको सम्बन्ध भने यसभन्दा गहिरो तहमा देखिन्छ। बढ्दो तापक्रमले हिमनदी पग्लने गति बढाउन सक्छ, हिमनदीको संरचना कमजोर बनाउन सक्छ, चट्टान र बरफबीचको स्थिरता परिवर्तन गर्न सक्छ र उच्च हिमाली क्षेत्रमा पहिरो तथा avalanche को जोखिम बढाउन सक्छ। त्यसैले जलवायु परिवर्तनलाई प्रत्येक बाढीको प्रत्यक्ष कारण भन्नुभन्दा यस्ता घटनाका लागि जोखिमपूर्ण वातावरण तयार पार्ने कारकका रूपमा बुझ्नु बढी वैज्ञानिक हुन्छ। विशेषज्ञहरूले पनि रसुवाको घटनामा जलवायु परिवर्तनको सम्भावित योगदानबारे अनुसन्धान आवश्यक रहेको बताएका छन्।

हिमनदी पग्लनु मात्र समस्या होइन

हिमनदी पग्लिँदा समस्या केवल बरफ हराउनुमा सीमित हुँदैन। हिमनदी पछाडि हट्दै जाँदा कतिपय स्थानमा पानी जम्मा भएर नयाँ वा ठूलो हिमताल बन्न सक्छ। यस्ता ताल प्राकृतिक बरफ, माटो वा चट्टानका बाँधले थामिएका हुन्छन्। बाँध कमजोर भयो वा अचानक फुट्यो भने त्यसबाट निस्कने पानीले केही मिनेटमै ठूलो भूभागमा विनाशकारी बाढी ल्याउन सक्छ। यस्तो घटनालाई Glacial Lake Outburst Flood—GLOF भनिन्छ।

हिमताल फुट्दा पानी मात्र बग्दैन

हिमताल वा हिमाली क्षेत्रमा अचानक ठूलो बहाव उत्पन्न हुँदा त्यसले पानी मात्र बगाउँदैन। बाटोमा रहेका चट्टान, माटो, बालुवा, रूख र अन्य सामग्री मिसिँदै गएपछि बहाव debris flow वा अत्यन्त शक्तिशाली मलबेयुक्त बाढीमा परिणत हुन सक्छ। यही कारण हिमाली बाढी सामान्य नदीको बाढीभन्दा धेरै विनाशकारी हुन सक्छ। साँघुरा खोँच र तीव्र ढलानले बहावको गति झनै बढाउँछन्।

रसुवामा अर्को ठूलो जोखिम पनि देखियो

अगस्ट २६ को घटनापछि हिमाली क्षेत्रमा बनेको एउटा अवरोधित तालमा पानी जम्मा भएपछि थप जोखिमसमेत उत्पन्न भएको थियो। Reuters का अनुसार उक्त तालको क्षेत्रफल क्रमशः घट्दै गएको भए पनि अधिकारीहरूले त्यसको निगरानी जारी राखेका छन्। साथै ठूलो अर्को ताल पनि पहिचान भएको र त्यसको गहिराइबारे थप अध्ययन आवश्यक रहेको बताइएको छ। यसले एउटा विपत्ति सकिएपछि पनि हिमाली क्षेत्रमा secondary disaster को जोखिम रहिरहने देखाउँछ।

एउटै क्षेत्रमा बारम्बार किन यस्तो भइरहेको छ?

रसुवा–भोटेकोशी क्षेत्रको भौगोलिक बनावट आफैंमा जोखिमपूर्ण छ। यहाँ अत्यन्त ठाडा हिमाली ढलान, हिमनदी, चट्टानी संरचना र साँघुरा नदीखोँच छन्। त्यसमाथि पछिल्ला वर्षहरूमा हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम बढ्दै जाँदा glacier, snowpack र permafrost मा भइरहेको परिवर्तनले प्राकृतिक प्रणालीलाई थप संवेदनशील बनाइरहेको वैज्ञानिकहरूको आकलन छ। ICIMOD ले पनि हिमनदीको क्षयसँगै avalanche, landslide, GLOF र debris flow जस्ता जोखिम बढिरहेको चेतावनी दिएको छ।

हिमालमा भएको परिवर्तनको असर सयौँ किलोमिटर तलसम्म

हिमाली क्षेत्रमा हुने परिवर्तनको सबैभन्दा गम्भीर पक्ष यसको प्रभाव सीमित भूभागमा मात्र नरहनु हो। हिमालको माथिल्लो भागमा भएको avalanche वा हिमताल विस्फोटको असर नदीसँगै तलतिर फैलिन्छ। बाटोमा रहेका पुल, सडक, जलविद्युत् आयोजना, बजार, बस्ती र खेतीयोग्य जमिन जोखिममा पर्न सक्छन्। रसुवाको पछिल्लो घटनाले पनि हिमाली क्षेत्रमा सुरु भएको प्राकृतिक घटनाले सीमापारि र तल्लो भूभागसम्म कति ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने देखाएको छ।

२०२५ को बाढीले पनि दिएको थियो चेतावनी

यो क्षेत्रका लागि पछिल्लो घटना पूर्ण रूपमा नयाँ भने होइन। सन् २०२५ मा पनि भोटेकोशी क्षेत्रमा अचानक ठूलो बाढी आएको थियो। त्यस घटनामा ठूलो जनधनको क्षति हुनुका साथै सीमा क्षेत्रको पूर्वाधारमा गम्भीर असर परेको थियो। त्यसैले लगातार यस्ता घटनाहरू देखिन थालेपछि रसुवा र भोटेकोशी जल प्रणालीलाई सामान्य बाढीको जोखिमबाट मात्र हेर्नु पर्याप्त नहुने देखिन्छ।

हिउँ घट्दै जाँदा भविष्यमा पानी पनि घट्न सक्छ

हिमनदीलाई प्रकृतिको दीर्घकालीन पानी भण्डारका रूपमा पनि बुझिन्छ। हिउँ र बरफ पग्लिएर नदीमा पानी थपिँदै जान्छ। तर हिमनदी लगातार सानो हुँदै गएपछि दीर्घकालमा सुख्खा मौसममा उपलब्ध हुने glacier meltwater घट्न सक्छ। त्यसैले हिमनदी पग्लनुको समस्या विरोधाभासपूर्ण छ—अहिले बढी पग्लिँदा बाढी र अन्य जोखिम बढ्न सक्छ; भविष्यमा हिमनदी धेरै घटेपछि पानीको उपलब्धता नै कम हुन सक्छ। ICIMOD ले यसलाई पानी, खाद्य, ऊर्जा र जीविकोपार्जन सुरक्षासँग जोडिएको जोखिमका रूपमा औंल्याएको छ।

करिब दुई अर्ब मानिसको पानीसँग जोडिएको भविष्य

हिन्दुकुश–हिमालय क्षेत्रका हिमनदी र हिम प्रणालीबाट निस्कने पानीमा तल्लो भूभागका करिब दुई अर्ब मानिस निर्भर रहेको ICIMOD ले जनाएको छ। त्यसैले हिमनदीको क्षय नेपालको मात्र वातावरणीय समस्या होइन। यो दक्षिण एसियाको पानी, कृषि, ऊर्जा, खाद्य सुरक्षा र अर्थतन्त्रसँग जोडिएको क्षेत्रीय चुनौती हो।

तर प्रत्येक बाढीलाई जलवायु परिवर्तन भन्न मिल्दैन

जलवायु परिवर्तनबारे बहस गर्दा अर्को सावधानी पनि आवश्यक छ। संसारका हरेक बाढी, पहिरो वा हिमपहिरोलाई जलवायु परिवर्तनकै कारण भन्नु वैज्ञानिक रूपमा उचित हुँदैन। कुनै निश्चित घटनामा जलवायु परिवर्तनको भूमिका कति थियो भन्ने पत्ता लगाउन climate attribution study आवश्यक हुन्छ। त्यसका लागि तापक्रम, वर्षा, हिमनदीको अवस्था, snowpack, permafrost, भूगर्भीय अवस्था, avalanche र नदीको बहावलगायत धेरै तथ्यको अध्ययन गर्नुपर्छ।

रसुवाको घटनाबाट अहिले के निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ?

अहिले उपलब्ध प्रमाणलाई आधार मान्दा रसुवाको पछिल्लो महाबाढीको तत्काल कारण हिमनदी ढल्नु, त्यसबाट भएको ठूलो avalanche र त्यसपछि नदीमा आएको अत्यन्त तीव्र मलबेयुक्त बहाव भएको देखिन्छ। जलवायु परिवर्तनले भने हिमनदी पग्लने, उच्च हिमाली क्षेत्र अस्थिर हुने र यस्ता घटनाको जोखिम बढ्ने पृष्ठभूमि तयार गरिरहेको हुनसक्छ। तर यस घटनामा जलवायु परिवर्तनको ठ्याक्कै योगदान कति थियो भन्ने निष्कर्षका लागि थप वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक छ।

अब नेपालले के गर्नुपर्छ?

यस्ता घटनाबाट नेपालले सिक्नुपर्ने मुख्य पाठ विपत्ति आएपछि उद्धार गर्ने क्षमतामा मात्र सीमित छैन। उच्च जोखिमका हिमनदी र हिमतालको नियमित satellite तथा ground monitoring, सम्भावित GLOF का लागि early-warning system, नदीमा real-time water-level monitoring, जोखिम नक्सांकन र तल्लो क्षेत्रमा तत्काल सूचना पुर्‍याउने प्रणाली आवश्यक छ। ICIMOD ले पनि हिमाली क्षेत्रको monitoring, क्षेत्रीय सहकार्य र जोखिम व्यवस्थापनमा थप लगानी आवश्यक रहेको बताउँदै आएको छ।

हिमालको रङ बदलिनु भविष्यको चेतावनी हो

आज हिमालमा हिउँको मात्रा घट्दै जानु केवल प्राकृतिक सौन्दर्य गुम्नु होइन। यो पानीको स्रोत, कृषि, जलविद्युत्, पर्यटन र मानव बस्तीको भविष्यसँग जोडिएको परिवर्तन हो। हिमालमा देखिएको सेतोपन घट्दै जानु र बरफको भण्डार सुक्दै जानु एउटा दीर्घकालीन चेतावनी हो—तर त्यस चेतावनीलाई बुझ्दा भावनाभन्दा वैज्ञानिक प्रमाणलाई आधार बनाउनुपर्छ।

प्रश्न अब “जलवायु परिवर्तन हो कि होइन?” भन्दा ठूलो छ

रसुवाको घटनाले नेपालसामु अब अझ गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ। कुन हिमनदी जोखिममा छन्? कुन हिमताल विस्फोटको सम्भावित अवस्थामा छन्? कुन पहाडी ढलान अस्थिर छन्? र ती क्षेत्रमा केही मिनेट वा घण्टाभित्र हुने परिवर्तनको सूचना तलका बस्तीमा कसरी पुर्‍याउने? यी प्रश्नको उत्तर खोज्न ढिलो गर्नु अर्को ठूलो विपत्तिको निम्तो हुन सक्छ।

हिमाललाई बचाउनु भनेको भविष्यलाई बचाउनु हो

हिमालयमा भइरहेको परिवर्तन रोक्न नेपाल एक्लैले सक्दैन। विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि, हरितगृह ग्यास उत्सर्जन र जलवायु वित्तको प्रश्न अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसँग जोडिएको छ। तर जोखिम पहिचान, पूर्वसूचना प्रणाली, सुरक्षित बस्ती योजना, जलविद्युत् तथा सडक पूर्वाधारको जोखिम मूल्यांकन र हिमतालको निरन्तर निगरानी भने नेपालले आफ्नै प्राथमिकतामा राख्न सक्छ।

रसुवाको महाबाढीलाई केवल एउटा प्राकृतिक विपत्ति भनेर बिर्सनु हुँदैन। यो तत्काल एउटा हिमनदीजन्य दुर्घटना भए पनि बदलिँदो हिमाली वातावरणले नेपाललाई दिएको गम्भीर चेतावनी हो। हिमाल पग्लिरहेको छ—तर अब चुनौती हिमालको हिउँ जोगाउने मात्र होइन, त्यसबाट बदलिँदै गएको जोखिमलाई समयमै बुझेर मानव जीवन जोगाउने पनि हो।