तेहरान । इरानका वरिष्ठ राजनीतिक व्यक्तित्व तथा वैज्ञानिक डा. मोहम्मद जावाद लारिजानीले आफ्नो देशको परमाणु प्रविधि र क्षमताबारे विवादास्पद दाबी गरेका छन्। उनले इरान परमाणु उद्योग तथा प्रविधिको क्षेत्रमा भारत, पाकिस्तान र इजरायलभन्दा अगाडि रहेको जिकिर गर्दै आवश्यक निर्णय गरेमा परमाणु बम निर्माण गर्नु आफ्ना लागि कुनै ठूलो चुनौती नभएको बताएका छन्।
इरानी सञ्चारमाध्यमलाई उद्धृत गर्दै सार्वजनिक भएको विवरणअनुसार लारिजानीले परमाणु बम निर्माणलाई इरानका लागि सामान्य कामका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। उनले अमेरिकाको अनुमति लिएर मात्र इरानले हतियार निर्माण गर्नुपर्ने अवस्था नरहेको बताउँदै अन्य हतियार निर्माण गर्दा कसैको अनुमति नलिएको तर्क गरेका छन्। उनको भनाइको आशय इरानसँग परमाणु हतियार निर्माण गर्न आवश्यक प्राविधिक आधार र क्षमता रहेको भन्ने देखिन्छ।
लारिजानीको यो अभिव्यक्ति यस्तो समयमा आएको छ, जतिबेला इरानको परमाणु कार्यक्रमलाई लिएर अमेरिका, इजरायल र पश्चिमी मुलुकसँगको तनाव कायमै छ। सन् २०२६ मा अमेरिका र इजरायलसँगको सैन्य द्वन्द्वपछि इरानभित्र परमाणु हतियार निर्माण गर्नुपर्ने आवाज थप सार्वजनिक हुन थालेको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले जनाएका छन्। यसअघि इरानको परमाणु कार्यक्रम मुख्यतः शान्तिपूर्ण प्रयोजनका लागि भएको सरकारी दाबी रहँदै आएको थियो।
इरानको परमाणु क्षमताबारे चर्चा गर्दा युरेनियम प्रशोधनको स्तर महत्त्वपूर्ण हुन्छ। युरेनियम प्रशोधन परमाणु ऊर्जा उत्पादन र परमाणु हतियार निर्माण दुवैका लागि आवश्यक प्रविधि हो। तर दुवै प्रयोजनका लागि आवश्यक प्रशोधनको स्तर र प्राविधिक प्रक्रिया फरक हुन्छन्। उच्च स्तरमा प्रशोधित युरेनियम उत्पादन गर्न सक्ने क्षमता हुनु र त्यसबाट प्रयोगयोग्य परमाणु बम निर्माण गरिसक्नु एउटै कुरा होइन। त्यसैले लारिजानीको दाबीलाई इरानले परमाणु बम बनाइसकेको वा तत्काल प्रयोग गर्न सक्ने अवस्थामा पुगेको प्रमाणका रूपमा लिन मिल्दैन।
भारत र पाकिस्तानले सन् १९९८ मा परमाणु परीक्षण गरेर आफूलाई परमाणु हतियार सम्पन्न राष्ट्रका रूपमा स्थापित गरेका थिए। इजरायलले भने परमाणु हतियार रहेको औपचारिक पुष्टि वा खण्डन नगर्ने नीति अपनाउँदै आएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय विश्लेषकहरूले इजरायलसँग परमाणु हतियार रहेको व्यापक अनुमान गर्दै आएका छन्। यी तीन देशसँग तुलना गर्दै इरानले आफूलाई परमाणु प्रविधिमा अगाडि रहेको दाबी गर्नुले क्षेत्रीय सुरक्षा र शक्ति सन्तुलनसम्बन्धी बहसलाई थप चर्काउन सक्छ।
यसअघि पनि इरानभित्र परमाणु हतियार निर्माण गर्नुपर्ने विषयमा राजनीतिक तथा सुरक्षा क्षेत्रका व्यक्तिहरूले खुला बहस थालेका थिए। रोयटर्सले सन् २०२६ मार्चमा प्रकाशित गरेको विवरणमा इरानका केही कट्टरपन्थी नेताहरूले परमाणु हतियार निर्माण गर्नुपर्ने र परमाणु अप्रसार सन्धिबाट बाहिरिनुपर्ने आवाज उठाइरहेको उल्लेख गरेको थियो। यद्यपि त्यतिबेला इरानको परमाणु नीतिमा औपचारिक परिवर्तन भइसकेको पुष्टि भएको थिएन।
इरानको परमाणु कार्यक्रमलाई लिएर अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा निकायको अनुगमन, युरेनियम प्रशोधनको अवस्था र सम्भावित सैन्य प्रयोग लामो समयदेखि विवादका विषय रहँदै आएका छन्। इरानले आफ्नो परमाणु कार्यक्रम शान्तिपूर्ण उद्देश्यका लागि भएको बताउँदै आएको छ भने अमेरिका र इजरायलले त्यसबाट परमाणु हतियार विकास हुन सक्ने भन्दै चिन्ता व्यक्त गर्दै आएका छन्। लारिजानीको पछिल्लो अभिव्यक्तिले इरानको वास्तविक प्राविधिक क्षमता कति छ र उसको राजनीतिक नेतृत्व परमाणु हतियार निर्माणतर्फ कति अघि बढ्न चाहन्छ भन्ने प्रश्नलाई पुनः अन्तर्राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा ल्याएको छ।
महत्त्वपूर्ण तथ्य: लारिजानीको दाबी राजनीतिक तथा प्राविधिक दाबी हो। भारत, पाकिस्तान र इजरायलभन्दा इरान परमाणु प्रविधिमा अगाडि रहेको निष्कर्षलाई पुष्टि गर्ने स्वतन्त्र अन्तर्राष्ट्रिय मूल्याङ्कन उपलब्ध छैन। परमाणु बम निर्माण गर्न सक्ने क्षमता र परमाणु हतियार सम्पन्न राष्ट्र हुनुबीचको भिन्नता पनि यस प्रसङ्गमा स्पष्ट हुन आवश्यक छ।
