यहूदी समुदायको विश्व जनसङ्ख्या तुलनात्मक रूपमा सानो भए पनि नोबेल पुरस्कार विजेतामा उनीहरूको उल्लेखनीय उपस्थिति छ। अर्कोतर्फ, विश्वभर करिब दुई अर्ब मुस्लिम जनसङ्ख्या रहेको अवस्थामा मुस्लिम नोबेल विजेताको सङ्ख्या कम देखिन्छ। 

तथ्याङ्कले के देखाउँछ?

यहूदी नोबेल विजेताको उल्लेखनीय उपस्थिति

उपलब्ध प्रचलित सूचीअनुसार सन् १९०१ देखि २०२५ सम्म कम्तीमा २२० यहूदी वा यहूदी अभिभावकमध्ये एक भएका व्यक्तिले नोबेल तथा अर्थशास्त्रको स्मृति पुरस्कार प्राप्त गरेका छन्। यो व्यक्तिगत विजेताको कुल सङ्ख्याको करिब २२ प्रतिशत हो। तर कसलाई यहूदी मान्ने भन्ने परिभाषा र वंशसम्बन्धी मापदण्डअनुसार गणना फरक पर्न सक्छ

मुस्लिम विजेताको सङ्ख्याबारे सावधानी

अब्दुस सलाम, अहमद जेवेल र अजिज सान्जार मुस्लिम पृष्ठभूमिका चर्चित वैज्ञानिक हुन्। तर मुस्लिम विजेताको सङ्ख्या १६ मात्रै हो भन्ने दाबीलाई आधिकारिक नोबेल तथ्याङ्कले प्रमाणित गर्दैन। नोबेल प्रतिष्ठानको अभिलेखले पुरस्कार विजेताको नाम र उपलब्धि दिन्छ, तर सबैको धार्मिक पहिचान वर्गीकरण गर्दैन। त्यसैले धार्मिक पहिचानका आधारमा तयार पारिएका सूचीलाई अनुमानित गणना मान्नुपर्छ।

किन यस्तो अन्तर देखिन्छ ?

यसको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष अनुसन्धानको वातावरण हो। लामो समयदेखि अनुसन्धानमा लगानी गरेका विश्वविद्यालय, प्रयोगशाला, आर्थिक स्रोत र अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक सञ्जाल भएका देशका अनुसन्धानकर्ताले महत्त्वपूर्ण खोज गर्ने र त्यसको अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता पाउने अवसर बढी पाउँछन्। एउटा अनुसन्धान नतिजा नोबेल पुरस्कारका लागि योग्य ठहरिन वर्षौँ वा दशकौँ लाग्न सक्छ। त्यसैले अहिलेको पुरस्कार सङ्ख्याले आजको शैक्षिक अवस्थालाई मात्र होइन, विगतका धेरै दशकको लगानी र अवसरलाई समेत प्रतिबिम्बित गर्छ। नोबेल पुरस्कारसम्बन्धी एक अध्ययनले पनि पुरस्कार प्राप्त उपलब्धि केही देश र संस्थामा अत्यधिक केन्द्रित रहेको देखाएको छ।

निष्कर्ष : धर्मभन्दा शिक्षा, अवसर र अनुसन्धानको संस्कृति महत्त्वपूर्ण

यहूदी समुदायको नोबेल पुरस्कारमा उच्च प्रतिनिधित्व अध्ययनयोग्य विषय हो। त्यसबाट शिक्षा, परिवारमा अध्ययनको संस्कार, ज्ञानप्रतिको लगाव, अनुसन्धानमा लगानी र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यबारे पाठ सिक्न सकिन्छ। तर यसलाई कुनै धर्मका मानिस स्वभावतः बढी बुद्धिमान् र अर्को धर्मका मानिस कम सक्षम छन् भन्ने निष्कर्षको आधार बनाउनु वैज्ञानिक हुँदैन। त्यस्तै, नोबेल पुरस्कार मात्रै कुनै समुदायको सम्पूर्ण ज्ञान, सिर्जनशीलता वा सामाजिक योगदान मापन गर्ने साधन पनि होइन।