पृथ्वी आफैं ‘बुद्धिमान’ ग्रह बन्न सक्छ?

पृथ्वीलाई जीवित र बुद्धिमान प्रणालीका रूपमा हेर्ने बहस

पृथ्वी केवल मानिस, जनावर, वनस्पति, समुद्र, पहाड र वायुमण्डलको संग्रह मात्र हो कि यी सबैबीचको जटिल अन्तरसम्बन्धले ग्रहस्तरमै कुनै प्रकारको ‘बुद्धिमत्ता’ विकास गर्न सक्छ? पछिल्ला वर्षहरूमा खगोलजीवविज्ञान (Astrobiology) का केही वैज्ञानिकहरूले यही प्रश्नमाथि गम्भीर बहस अघि बढाएका छन्। उनीहरूको तर्कअनुसार बुद्धिमत्ता कुनै एक व्यक्ति वा प्रजातिमा मात्र सीमित गुण नहुन सक्छ; जीवन, वातावरण र प्रविधिबीचको जटिल अन्तरसम्बन्धबाट ग्रहस्तरको सामूहिक बुद्धिमत्ता पनि विकसित हुन सक्छ।

‘प्लानेटरी इन्टेलिजेन्स’ भनेको के हो?

सन् २०२२ मा International Journal of Astrobiology मा प्रकाशित एउटा अनुसन्धानमा खगोलभौतिकविद् एडम फ्र्याङ्क, ग्रहविज्ञानी डेभिड ग्रिन्स्पुन र वैज्ञानिक सारा इमारी वाकरले ‘Planetary Intelligence’ को अवधारणा प्रस्तुत गरेका थिए। उनीहरूले यसलाई ग्रहस्तरमा काम गर्ने सामूहिक ज्ञान प्राप्त गर्ने, त्यसलाई प्रयोग गर्ने र त्यस ज्ञानलाई ग्रहका आपसमा जोडिएका प्रणालीहरूको सञ्चालनसँग एकीकृत गर्ने क्षमताका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

यसको अर्थ पृथ्वीमा कुनै विशाल ‘मस्तिष्क’ छ भन्ने होइन

वैज्ञानिकहरूको अवधारणालाई कतिपय लोकप्रिय लेखहरूले ‘Earth might be an intelligent being’ अर्थात् ‘पृथ्वी आफैं बुद्धिमान जीव हुन सक्छ’ भनेर प्रस्तुत गरेका छन्। तर वैज्ञानिक अवधारणा त्यति सरल छैन। अनुसन्धानकर्ताहरूले पृथ्वीलाई मानिसजस्तो चेतनायुक्त प्राणी, ग्रहभित्र बसेर सोच्ने कुनै विशाल मस्तिष्क वा निर्णय गर्ने अदृश्य शक्ति भएको दाबी गरेका छैनन्। उनीहरूले cognition अर्थात् सूचना ग्रहण गर्ने, त्यसलाई प्रशोधन गर्ने र त्यसका आधारमा प्रणालीमा परिवर्तन ल्याउने सामूहिक प्रक्रियालाई ग्रहस्तरसम्म विस्तार गरेर हेर्नुपर्ने प्रस्ताव गरेका हुन्।

जीवनले पृथ्वीलाई नै परिवर्तन गर्‍यो

यस अवधारणाको आधार पृथ्वीको आफ्नै इतिहासमा भेटिन्छ। करिब चार अर्ब वर्षअघि जीवनको सुरुवात भएपछि सूक्ष्म जीवदेखि वनस्पति र जनावरसम्मका जीवहरूले पृथ्वीको रासायनिक तथा भौतिक वातावरण परिवर्तन गर्दै आएका छन्। उदाहरणका लागि, सूक्ष्मजीवहरूले वायुमण्डलको संरचनामा ठूलो परिवर्तन ल्याए र पछि जटिल जीवनको विकासका लागि अनुकूल वातावरण निर्माण भयो। वैज्ञानिकहरूले जीवन र पृथ्वीबीचको यो पारस्परिक प्रभावलाई ग्रहस्तरीय प्रक्रियाको महत्वपूर्ण उदाहरणका रूपमा हेर्छन्।

Gaia अवधारणासँग मिल्दोजुल्दो तर फरक

‘पृथ्वी जीवित प्रणालीजस्तो व्यवहार गर्छ’ भन्ने विचार पूर्ण रूपमा नयाँ भने होइन। वैज्ञानिक जेम्स लभलकसँग जोडिएको Gaia hypothesis ले पृथ्वीको जीवमण्डल र भौतिक वातावरणबीचको अन्तरक्रियाले ग्रहलाई जीवनका लागि अनुकूल अवस्थामा राख्न भूमिका खेल्ने विचार अघि सारेको थियो। नयाँ ‘Planetary Intelligence’ अवधारणाले त्यसैसँग केही समानता राखे पनि त्यसलाई सूचना, नेटवर्क, प्रविधि र सामूहिक निर्णय प्रक्रियासम्म विस्तार गर्छ।

बुद्धिमत्ता व्यक्ति होइन, प्रणालीको गुण पनि हुन सक्छ

हामी सामान्यतया बुद्धिमत्ता भन्नासाथ मानिसको मस्तिष्क सम्झन्छौँ। तर वैज्ञानिकहरूले बुद्धिमत्ताको अर्को रूप पनि देखाएका छन्—collective intelligence, अर्थात् धेरै अलग–अलग इकाइबीचको अन्तरसम्बन्धबाट उत्पन्न हुने सामूहिक क्षमता। एउटा मौरीले सम्पूर्ण घारको व्यवहार नियन्त्रण गर्दैन, तर हजारौँ मौरीको अन्तरसम्बन्धबाट घारले अत्यन्त जटिल व्यवहार प्रदर्शन गर्छ। यही तर्कलाई वैज्ञानिकहरूले अझ ठूलो स्तरमा पृथ्वीको जीवमण्डल र प्रविधिमण्डलमा लागू गरेर हेर्न खोजेका हुन्।

पृथ्वीमा अहिले नै ग्रहस्तरीय बुद्धिमत्ता छ त?

यहाँ वैज्ञानिकहरूको उत्तर निकै रोचक छ—पूर्ण रूपमा छैन। अध्ययनका लेखकहरूका अनुसार पृथ्वीमा ग्रहस्तरीय बुद्धिमत्ताका केही प्रारम्भिक विशेषता देखिए पनि पृथ्वी अझै पूर्ण विकसित ‘planetary intelligence’ को अवस्थामा पुगेको छैन। मानिस र प्रविधिले पृथ्वीको वायुमण्डल, समुद्र, भू–भाग र जैविक प्रणालीमा ग्रहस्तरीय प्रभाव पारिरहेका छन्, तर मानव सभ्यता ती परिवर्तनलाई सामूहिक रूपमा नियन्त्रण र व्यवस्थापन गर्न अझै सक्षम भइसकेको छैन।

मानिसले पृथ्वीलाई परिवर्तन गर्ने शक्ति हासिल गर्‍यो

औद्योगिक क्रान्तिपछि मानिसले पृथ्वीको प्राकृतिक प्रणालीमा अभूतपूर्व प्रभाव पार्न थालेको छ। जीवाश्म इन्धनको प्रयोग, वन विनाश, कृषि विस्तार, सहरीकरण, समुद्रको दोहन र औद्योगिक उत्पादनले वायुमण्डलको संरचना तथा पृथ्वीको जलवायु प्रणालीमै परिवर्तन ल्याएको छ। यस अर्थमा मानव सभ्यता अब पृथ्वीको एउटा सानो जैविक हिस्सा मात्र रहेन; यसले ग्रहस्तरमा प्रभाव पार्ने शक्ति हासिल गरिसकेको छ।

तर प्रभाव पार्नु र बुद्धिमानीपूर्वक सञ्चालन गर्नु फरक कुरा हो

यही ठाउँमा वैज्ञानिकहरूको मुख्य तर्क आउँछ। मानिसले पृथ्वीलाई परिवर्तन गर्न सक्ने शक्ति त हासिल गर्‍यो, तर त्यस शक्तिको सामूहिक र दीर्घकालीन व्यवस्थापन गर्न सकेको छैन। जलवायु परिवर्तन यसको एउटा उदाहरण हो। मानव सभ्यताले पृथ्वीको ऊर्जा र पदार्थ चक्रमा ठूलो प्रभाव पारेको छ, तर त्यसको नकारात्मक परिणामलाई नियन्त्रण गर्न विश्वव्यापी रूपमा पर्याप्त समन्वय गर्न सकेको छैन। त्यसैले वैज्ञानिकहरूले अहिलेको अवस्थालाई ‘immature technosphere’ अर्थात् अपरिपक्व प्रविधिमण्डलको अवस्था भनेर चर्चा गरेका छन्।

पृथ्वीको भविष्य मानिसको सामूहिक निर्णयसँग जोडियो

यदि पृथ्वीको विभिन्न प्रणालीलाई बुझ्ने, त्यसबाट सूचना प्राप्त गर्ने र त्यसका आधारमा सामूहिक निर्णय गर्ने मानव क्षमता अझ विकसित हुँदै गयो भने पृथ्वीमा नयाँ प्रकारको ग्रहस्तरीय बुद्धिमत्ता विकसित हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको परिकल्पना छ। यसमा उपग्रह, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, वैज्ञानिक अनुसन्धान, सञ्चार सञ्जाल र विश्वव्यापी वातावरणीय निगरानीजस्ता प्रविधिले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्।

उपग्रहदेखि कृत्रिम बुद्धिमत्तासम्म

आज मानिससँग पृथ्वीलाई लगभग वास्तविक समयमै हेर्न सक्ने क्षमता छ। हजारौँ उपग्रहले समुद्रको तापक्रम, वन क्षेत्र, हिमनदी, वायुमण्डल, प्रदूषण, मौसम र पृथ्वीको सतहमा भइरहेका परिवर्तनको सूचना संकलन गरिरहेका छन्। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले ती विशाल तथ्यांकलाई विश्लेषण गर्न सक्छ। यस अर्थमा मानव सभ्यताले पृथ्वीलाई ‘महसुस’ गर्ने र त्यसबाट प्राप्त सूचना प्रशोधन गर्ने एउटा विशाल विश्वव्यापी प्रणाली निर्माण गरिरहेको छ। आधुनिक ‘planetary intelligence’ बहसको महत्वपूर्ण आधार यही हो।

तर पृथ्वी स्वयं सचेत छ भन्ने प्रमाण छैन

वैज्ञानिक दृष्टिले सबैभन्दा महत्वपूर्ण सावधानी यही हो। अहिलेसम्म पृथ्वीमा मानिसजस्तो आत्मचेतना, इच्छा, भावना वा व्यक्तिगत निर्णय क्षमता भएको कुनै ग्रहस्तरीय चेतनाको प्रमाण भेटिएको छैन। त्यसैले ‘Earth is an intelligent being’ भन्ने शीर्षकलाई वैज्ञानिक निष्कर्षभन्दा वैज्ञानिक अवधारणाको लोकप्रिय व्याख्याका रूपमा बुझ्नुपर्छ। मूल अनुसन्धानले पनि स्पष्ट रूपमा planetary cognition लाई consciousness अर्थात् चेतनासँग समान मानेको छैन।

वैज्ञानिकहरूका लागि यो अवधारणा किन महत्वपूर्ण छ?

यस अवधारणाको उद्देश्य केवल दार्शनिक कौतूहल पूरा गर्नु होइन। वैज्ञानिकहरूले पृथ्वी र अन्य ग्रहमा जीवनको दीर्घकालीन विकास कसरी हुन्छ भन्ने बुझ्न यसलाई प्रयोग गर्न खोजेका छन्। यदि कुनै ग्रहमा जीवन र प्रविधि विकसित भयो भने त्यसले आफ्नो वातावरणलाई कसरी परिवर्तन गर्छ? के त्यहाँको जीवनले ग्रहको वातावरणसँग स्थायी सन्तुलन बनाउन सक्छ? र कुनै सभ्यता आफ्नो ग्रहलाई नष्ट नगरी दीर्घकालसम्म टिक्न सक्छ? यस्ता प्रश्नको अध्ययनमा ‘planetary intelligence’ उपयोगी ढाँचा बन्न सक्ने अनुसन्धानकर्ताहरूको तर्क छ।

एलियन जीवन खोज्ने दृष्टिकोणमा पनि नयाँ सम्भावना

यो अवधारणाले पृथ्वीबाहिर बुद्धिमान जीवन खोज्ने SETI अनुसन्धानमा पनि नयाँ प्रश्न उठाउँछ। अहिलेसम्म एलियन बुद्धिमत्ताको खोजी गर्दा मुख्यतः कुनै सभ्यताले पठाउने रेडियो संकेत वा अन्य प्राविधिक संकेत खोज्ने गरिन्छ। तर भविष्यमा वैज्ञानिकहरूले कुनै ग्रहको वातावरण, ऊर्जा प्रयोग, प्रविधि र जैविक प्रणालीबीचको असामान्य अन्तरसम्बन्धलाई पनि सम्भावित ‘technosignature’ का रूपमा अध्ययन गर्न सक्छन्।

पृथ्वी ‘बुद्धिमान’ बन्ने हो भने एउटा शर्त

वैज्ञानिकहरूको परिकल्पनाअनुसार वास्तविक planetary intelligence का लागि पृथ्वीमा बस्ने मानव समाजले आफ्ना स्थानीय स्वार्थभन्दा माथि उठेर ग्रहस्तरीय समस्यामा सामूहिक रूपमा निर्णय गर्न सक्नुपर्छ। जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधता, समुद्री प्रदूषण, आणविक जोखिम र स्रोतको अत्यधिक दोहनजस्ता समस्या कुनै एउटा देशले समाधान गर्न सक्दैन। त्यसैले ग्रहस्तरीय बुद्धिमत्ता भन्नाले पृथ्वीमा नयाँ जीव जन्मिनु होइन, मानव सभ्यताको सामूहिक चेतना र निर्णय प्रणाली ग्रहस्तरीय रूपमा परिपक्व हुनु पनि हुन सक्छ।

पृथ्वीले हामीलाई बचाउने हो कि हामीले पृथ्वीलाई?

यो सिद्धान्तको सबैभन्दा गहिरो दार्शनिक प्रश्न यही हो। पृथ्वीले मानव सभ्यतालाई अनुकूल वातावरण दिएको छ, तर अहिले मानव गतिविधिले त्यही वातावरणलाई परिवर्तन गरिरहेको छ। यदि पृथ्वीको प्राकृतिक प्रणालीमा जीवनलाई टिकाइराख्ने जटिल feedback mechanisms छन् भने मानिस ती प्रणालीसँग सहकार्य गर्ने कि तिनलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिन खोज्ने भन्ने प्रश्न भविष्यका लागि निर्णायक हुन सक्छ।

‘बुद्धिमान पृथ्वी’ भन्दा ‘बुद्धिमान मानव सभ्यता’ बढी सान्दर्भिक

त्यसैले “वैज्ञानिकहरूले पृथ्वीमा चेतना भेट्टाए” भन्नु गलत हुनेछ। वैज्ञानिक बहसको वास्तविक अर्थ अझ रोचक छ। पृथ्वी आफैंमा कुनै मानिसजस्तो मस्तिष्क भएको जीव हो भन्ने प्रमाण छैन; तर पृथ्वीमा रहेका जीवन, प्रविधि र सूचना सञ्जालले यति जटिल अन्तरसम्बन्ध बनाएका छन् कि तिनलाई ग्रहस्तरीय बुद्धिमत्ताको प्रारम्भिक रूपका रूपमा अध्ययन गर्न सकिन्छ।

अन्तिम प्रश्न अझै खुला छ

यदि भविष्यमा मानव सभ्यताले जलवायु परिवर्तन नियन्त्रण गर्न, प्राकृतिक प्रणालीको संरक्षण गर्न, विश्वव्यापी स्रोतको विवेकपूर्ण उपयोग गर्न र पृथ्वीको दीर्घकालीन अस्तित्व सुनिश्चित गर्न सफल भयो भने वैज्ञानिकहरूले त्यसलाई ग्रहस्तरीय बुद्धिमत्तातर्फको एउटा कदमका रूपमा हेर्न सक्छन्। तर यदि मानिसले आफ्नो प्रविधि र ऊर्जा प्रयोगलाई नियन्त्रण गर्न सकेन भने यही ‘बुद्धिमत्ता’ पृथ्वीको विनाशको कारण पनि बन्न सक्छ। मूल अनुसन्धानकर्ताहरूले समेत वर्तमान मानव सभ्यताको समस्या यही भएको औँल्याएका छन्—हामीसँग ग्रहलाई परिवर्तन गर्ने शक्ति छ, तर त्यसलाई ग्रहको दीर्घकालीन हितमा सञ्चालन गर्ने परिपक्व सामूहिक बुद्धिमत्ता अझै विकसित भएको छैन।

त्यसैले पृथ्वी सचेत प्राणी हो कि होइन भन्ने प्रश्नभन्दा ठूलो प्रश्न शायद यो हो—मानिसले पृथ्वीलाई बुद्धिमानीपूर्वक सञ्चालन गर्न सक्ने सभ्यता निर्माण गर्न सक्छ कि सक्दैन?