भारतको नेपालसँगको सीमा यति खुकुलो छ कि काम, अनौपचारिक व्यापार र सामाजिक अन्तरक्रियाका लागि मानिसहरूको आवागमनले घरेलु र विदेशी मामिलाहरू छुट्याउन गाह्रो बनाउँछ।
नेपालको राजनीतिमा स्थिरता विरलै देखिन्छ। यद्यपि, यस पटक, बालेन शाहको सरकार गठन भएपछि पूर्व प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको गिरफ्तारी भारतको लागि पनि महत्त्वपूर्ण र प्रतीकात्मक मोड साबित हुन सक्छ।
यो केवल एक अनुभवी र शक्तिशाली नेताको गिरफ्तारी मात्र होइन, तर विगत एक वर्षमा भएको विद्रोहको परिणाम हो। सार्वजनिक आक्रोश, नयाँ पुस्ताको अधीरता र संस्थागत जवाफदेहिताको संयोजनले काठमाडौँको पुरानो राजनीतिक प्रणाली र स्थापित मूल्यमान्यताहरूलाई पूर्ण रूपमा हल्लाएको छ।
यस उथलपुथलको केन्द्रमा बालेन शाह उभिएका छन्, एक र्यापरबाट राजनीतिज्ञ बनेका जसको उदय अप्रत्याशित तर अत्यन्त प्रभावशाली भएको छ। गत वर्षको विरोध प्रदर्शन पछि भएको आम चुनावमा, बालेन शाहले केपी शर्मा ओलीलाई पराजित गरे। शर्माले ओलीलाई पराजित मात्र गरेनन्, उनलाई गम्भीर रूपमा अपमानित पनि गरे।
केपी ओलीको गृह निर्वाचन क्षेत्र र उनको लामो समयदेखिको राजनीतिक गढ झापा-५ मा शाहले ४९,६१४ मतले भारी विजय हासिल गरे। जनताले पुरानो पुस्ताका नेताहरूको गढमा पुस्तागत परिवर्तनको घोषणा गरेर स्पष्ट सन्देश पठाए।
भारत नेपालको छिमेकी र दैनिक मामिलामा सबैभन्दा नजिकको साझेदार हो। भारतको लागि, काठमाडौँमा परिवर्तनशील राजनीतिक गतिशीलता भन्दा सत्तामा यो परिवर्तन धेरै महत्त्वपूर्ण छ। दुई देशहरू बीचको सम्बन्ध सधैं धेरै नजिक रहेको छ। खुला सीमा, पारस्परिक आर्थिक निर्भरता र साझा सांस्कृतिक सम्बन्धले उनीहरूको सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाउँछ।
दुई देशहरू बीचको सम्बन्धमा तत्काल प्रभाव नेपालको राजनीतिक अनिश्चितता हो। ओलीले कहिलेकाहीं भारत विरुद्ध भड्काउने अभिव्यक्ति दिए पनि, भारतले उनलाई राम्रोसँग चिन्थ्यो। उनको कार्यकालमा विवादहरू उत्पन्न भए, विशेष गरी सीमा मुद्दामा, तर समाधान गर्ने एक निश्चित विधि थियो।
अब, सत्ताबाट हटाइएपछि, उनको गिरफ्तारीले अनिश्चिततालाई अझ बढाएको छ। बालेन शाह फरक छन्। उनी शहरी पृष्ठभूमिबाट आएका हुन्, पुरानो प्रणालीको विरोध गर्छन्, सामाजिक सञ्जालमा धेरै सक्रिय छन्, र कूटनीतिको पुरानो तरिकाले त्यति बाँधिएका छैनन्। भारतको लागि, यसको अर्थ पुरानो सम्पर्क र विधिहरू अब काम गर्ने छैनन्।
भारतले नेपालसँगको सम्बन्ध सुधार गर्ने आफ्नो दृष्टिकोण पूर्ण रूपमा परिवर्तन गर्नुपर्ने हुन सक्छ। नेपालले विगत केही वर्षहरूमा विरोध र राजनीतिक उथलपुथलको अनुभव गरेको छ, तर २०२५ को आन्दोलन पूर्ण रूपमा फरक थियो। यो आन्दोलन युवाहरूको आक्रोशबाट उत्पन्न भएको थियो, जसको परिणामस्वरूप दर्जनौं मानिसहरूको मृत्यु भयो। यो आन्दोलनले नेपालको राजनीतिमा गहिरो प्रभाव पारेको छ।
यदि मानिसहरूले ओलीको गिरफ्तारीलाई जायज मान्छन् भने, संस्थाहरूमा विश्वास बढ्न सक्छ। यद्यपि, यदि ओलीका समर्थकहरूले यसलाई राजनीतिक बदला भने, यसले नेपालमा पुरानो विभाजन र तनावलाई पुन: जगाउन सक्छ। नेपालको अस्थिरता भारतको लागि सानो कुरा होइन। खुला सीमाका कारण आर्थिक बसाइँसराइ, अनौपचारिक व्यापार र सामाजिक सम्बन्ध यति गहिरो छ कि घरेलु र विदेशी मामिलाहरू बीच छुट्याउन गाह्रो हुन्छ। त्यसैले, नेपालमा राजनीतिक अस्थिरताले भारतलाई प्रत्यक्ष रूपमा असर गर्छ।
आर्थिक रूपमा, भारतको लागि धेरै खतरा छैन, तर चिन्तालाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन। भारत नेपालको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार र ऊर्जा आपूर्तिको एक महत्वपूर्ण स्रोत हो। काठमाडौँमा लामो समयसम्म राजनीतिक अस्थिरताले धेरै परियोजनाहरूको प्रगतिलाई असर गर्न सक्छ।
चाहे त्यो जलविद्युत होस्, पूर्वाधार होस्, वा सीमापार सम्पर्क होस्, भारतीय लगानीले पहिले नै नोकरशाही ढिलाइ र स्थानीय संवेदनशीलताको सामना गरिरहेको छ। राष्ट्रवादी भावनाको वातावरणमा, यी लगानीहरूले बढ्दो छानबिनको सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ।
भ्रष्टाचार विरोधी अभियानद्वारा संचालित बालेन शाहको उदयले सम्झौता र सम्झौताहरूको निरीक्षणलाई कडा बनाउन सक्छ। यो संस्थागत रूपमा लाभदायक छ, तर यसले चलिरहेका परियोजनाहरूलाई सुस्त बनाउन सक्छ।
सुरक्षा दृष्टिकोणबाट, खुला भारत-नेपाल सीमा दुवै देशका लागि जति हानिकारक छ त्यति नै लाभदायक पनि छ। नेपालमा राजनीतिक अस्थिरता बढेको छ, भारतमा अवैध तस्करी बढेको छ। यदि राजनीतिक कारणले काठमाडौँको प्रशासनले राम्रोसँग काम गर्न सकेन भने, यसले भारतलाई नेपालसँग समन्वय गर्न गाह्रो बनाउँछ।
यद्यपि, नयाँ सरकारले कानून व्यवस्थालाई सुदृढ पार्ने र भारतसँग नजिकको सहयोगलाई बढावा दिने सम्भावना पनि छ। यदि यो भयो भने, यसले दुई देशहरू बीच नवीकरण गरिएको सहयोगको अवसर सिर्जना गर्न सक्छ।
सबैभन्दा रोचक पक्ष वैचारिक हो। झापा सिटमा ओलीलाई पराजित गर्दै शाहले भारी बहुमत हासिल गरे। यो चुनावी नतिजाले नेपालका मतदाताहरूको राजनीतिक सोचमा परिवर्तन आएको संकेत गर्छ। यसले स्थापित नेतृत्वबाट जनता थाकेका छन् र जवाफदेहिता र तत्परताको भाषा बोल्ने बाहिरी व्यक्तिहरूलाई अँगाल्न चाहन्छन् भन्ने कुरा प्रकट गर्छ।
कूटनीतिक रूपमा, भारतले हरेक संकेतलाई नजिकबाट निगरानी गरिरहेको छ। लोकप्रिय संस्कृति र नगर प्रशासनमा बालेन शाहको पृष्ठभूमिले उनी नीतिमा जत्तिकै छवि र उपस्थितिमा केन्द्रित छन् भन्ने सुझाव दिन्छ। ओलीको गिरफ्तारी जस्ता उनका प्रारम्भिक कार्यहरूले पनि यो छविलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।
उनले छिमेकी देशहरूसँग कसरी अन्तरक्रिया गर्छन् र बाह्य वास्तविकताहरूसँग घरेलु अपेक्षाहरूलाई सन्तुलनमा राख्छन् भनेर हेर्न बाँकी छ। यी मामिलाहरूमा उनका निर्णयहरूले भारतको प्रतिक्रिया निर्धारण गर्नेछ।
साभार -ईन्डिया टुडे मा प्रकाशित समाचार जस्ताको तस्तै
