बंगलादेशको अन्तरिम सरकार प्रमुख बनेपछि मुहम्मद युनुस अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा सम्मानित व्यक्तित्व भए पनि भारतसँगको सम्बन्धमा उनीप्रति अपेक्षित न्यानोपन देखिएन। यसको कारण केवल कूटनीतिक औपचारिकता वा व्यक्तिगत धारणा मात्र होइन, बंगलादेशको हालको राजनीतिक संक्रमण, क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलन र भारतको दीर्घकालीन रणनीतिक सोचसँग जोडिएको छ।
युनुसको जीवनकथा आफैंमा असाधारण छ। चटगाउँमा जन्मिएका उनी नोबेल शान्ति पुरस्कार विजेता अर्थशास्त्रीका रूपमा विश्वभर परिचित भए। अमेरिकामा उच्च शिक्षा र अध्यापनपछि १९७२ मा स्वतन्त्र बंगलादेश निर्माणको उत्साहमा स्वदेश फर्किएका उनले ग्रामीण बैंकमार्फत सूक्ष्मवित्त आन्दोलन अघि बढाए। तर उनको राजनीतिक उदय भने धेरै पछि, २०२४ मा शेख हसिनाविरुद्धको जनविद्रोहपछि सम्भव भयो, जब विद्यार्थी आन्दोलनले उनलाई अन्तरिम सरकारको नेतृत्वमा ल्यायो। यही राजनीतिक सन्दर्भ भारत–युनुस सम्बन्ध चिसिनुको पहिलो आधार बन्यो।
भारतको बंगलादेश नीति लामो समयसम्म शेख हसिना केन्द्रित थियो। हसिनाले भारतसँग सुरक्षा, सीमापार आतंकवाद नियन्त्रण र क्षेत्रीय सम्पर्कमा घनिष्ठ सहकार्य गरेकी थिइन्। त्यसैले उनको पतन भारतका लागि केवल शासन परिवर्तन होइन, रणनीतिक साझेदार गुमाउनु थियो। युनुस भने त्यही हसिनाविरोधी आन्दोलनको प्रतीक बनेर सत्तामा आएका थिए। भारतका नीतिनिर्माताले यसलाई स्वाभाविक रूपमा अविश्वासको दृष्टिले हेरे।
यस अविश्वासलाई अझ बढाउने अर्को कारक युनुसकालीन विदेशनीतिक संकेतहरू थिए। उनका शासनमा पाकिस्तानसँग १९७१ पछि पहिलो समुद्री सम्पर्क पुनःस्थापित भयो, र चीनसँग उच्चस्तरीय सम्पर्क पनि बढ्यो। दक्षिण एसियामा भारत–चीन–पाकिस्तान प्रतिस्पर्धा तीव्र भइरहेका बेला यी कदमहरू भारतका लागि संवेदनशील थिए। दिल्लीमा युनुस सरकार बंगलादेशलाई बहुध्रुवीय सन्तुलनतर्फ लैजान खोजिरहेको धारणा बलियो बन्यो, जसलाई भारतले आफ्ना रणनीतिक हितविरुद्धको सम्भावित झुकावका रूपमा व्याख्या गर्यो।
घरेलु राजनीतिक समीकरणले पनि दूरी बढायो। युनुस अन्तरिम सरकारले इस्लामी दल जमात-ए-इस्लामीमाथिको प्रतिबन्ध हटायो र विपक्षी शक्तिहरूलाई पुनःराजनीतिमा ल्यायो। भारतले यसलाई बंगलादेशमा इस्लामी राजनीतिक शक्तिको पुनरुत्थानका रूपमा चिन्ता व्यक्त गर्यो। साथै, युनुस शासनकालमा हिन्दु अल्पसंख्यकमाथि आक्रमण बढेको आरोप भारतले उठायो, यद्यपि युनुस पक्षले त्यसलाई राजनीतिक आरोप भन्दै अस्वीकार गर्यो। यस मुद्दाले दुई देशबीचको विश्वास अन्तर अझ फराकिलो बनायो।
युनुस स्वयंले पनि भारतसँगको तनावको कारण भारतले शेख हसिनालाई शरण दिएको विषयलाई माने। उनको दृष्टिमा हसिना बंगलादेश संकटको प्रमुख कारण थिइन्, जबकि भारतले उनलाई पूर्वप्रधानमन्त्री र साझेदारका रूपमा संरक्षण गरिरहेको थियो। यसले द्विपक्षीय सम्बन्धलाई भावनात्मक र राजनीतिक दुवै तहमा जटिल बनायो।
यता, पछि प्रधानमन्त्री बनेका तारिक रहमानप्रति भारतको व्यवहार अपेक्षाकृत सहज देखियो। यसको कारण व्यक्तिगत रुचि मात्र होइन, व्यावहारिक कूटनीति थियो। रहमान नेतृत्वको सरकारले भारतसँग सम्बन्ध सुधारको संकेत दियो, अनुभवी कूटनीतिक टोली अघि सार्यो र सहकार्यको तयारी देखायो। त्यसैले भारतले बंगलादेशसँग सम्बन्ध पुनःस्थापित गर्ने अवसरका रूपमा उनलाई हे¥यो।
यस समग्र परिप्रेक्ष्यमा हेर्दा, मुहम्मद युनुसप्रति भारतको चिसोपन व्यक्तिगत विरोधभन्दा बढी संरचनात्मक र रणनीतिक थियो। उनी भारतको पुरानो सहयोगी शासनपछि आएका संक्रमणकालीन नेता थिए, जसले विदेशनीतिमा भारतकेन्द्रितता घटाएर बहुध्रुवीय सन्तुलन खोजे। पाकिस्तान र चीनसँगको सम्पर्क, इस्लामी राजनीतिक शक्तिको पुनर्स्थापन, र अल्पसंख्यक सुरक्षासम्बन्धी विवादले भारतको सन्देहलाई बलियो बनायो। त्यसैले युनुसप्रति भारतको दूरी वास्तवमा बंगलादेशको राजनीतिक संक्रमण र दक्षिण एसियाली शक्ति प्रतिस्पर्धाको प्रतिफल थियो, व्यक्तिगत सम्बन्धको मात्र प्रश्न होइन।
