दीपावली दक्षिण एसियाको साझा सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिएको पर्व हो। हिन्दू, जैन र केही बौद्ध समुदायले पनि आ–आफ्नै धार्मिक तथा ऐतिहासिक मान्यताअनुसार यो पर्व मनाउँछन्। यसको महत्त्व र मनाउने कारण भने सबै समुदायमा समान छैन।
हिन्दू धर्ममा: दीपावलीलाई भगवान् रामको वनवासपछि अयोध्या आगमन, लक्ष्मीपूजा तथा अन्धकारमाथि प्रकाश र असत्यमाथि सत्यको विजयसँग जोडिन्छ।
जैन धर्ममा: भगवान् महावीरले निर्वाण प्राप्त गरेको स्मृतिमा दीपावली मनाइन्छ। जैन परम्परामा यस पर्वको विशेष आध्यात्मिक महत्त्व छ।
बौद्ध धर्ममा: विशेषगरी नेपालका नेवार बौद्ध समुदायमा दीपावलीसँग सम्बन्धित म्हःपूजा र स्वन्ति नखःजस्ता परम्पराहरू प्रचलित छन्। यद्यपि सबै बौद्ध समुदायले दीपावलीलाई एउटै धार्मिक पर्वका रूपमा मनाउँदैनन्।
सांस्कृतिक दृष्टिकोणबाट: दीपावली केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित छैन। दियो बाल्ने, घर सजाउने, आफन्तसँग भेटघाट गर्ने, मिठाई बाँड्ने र आपसी सद्भाव अभिवृद्धि गर्ने परम्पराले यसलाई साझा सांस्कृतिक उत्सव पनि बनाएको छ।
भाई टिका लगाउने चलन छ कसरी शुरु भयो ?
भाइटीका नेपालीहरूले मात्र मनाउने पर्व होइन, तर नेपालमा प्रचलित भाइटीकाको विधि, सातरङ्गी टीका, मखमली माला र तेलको घेराले यसलाई विशिष्ट नेपाली सांस्कृतिक स्वरूप दिएको छ।
भारतमा पनि यही भावको पर्व मनाइन्छ, तर त्यहाँ यसलाई भाइ दूज, भाउबीज, भाइ फोटा वा यम द्वितीया भनिन्छ। त्यसैले भाइटीकाको मूल परम्परा नेपालमा मात्रै सुरु भएको भन्नु ऐतिहासिक रूपमा सही हुँदैन।
भाइटीका कसरी सुरु भयो भन्ने प्रचलित कथा
धार्मिक जनश्रुतिअनुसार सूर्यदेवका सन्तान यमराज र यमुना दाजुबहिनी थिए। यमराज आफ्नो काममा व्यस्त भएकाले बहिनी यमुनालाई भेट्न लामो समयसम्म गएका थिएनन्। एक दिन यमुनाले दाजुलाई घरमा निमन्त्रणा गरिन्।
यमराज बहिनीको घर पुगेपछि यमुनाले उनको स्वागत गरिन्, निधारमा टीका लगाइदिइन्, माला पहिराइन् र भोजन गराइन्। बहिनीको प्रेम र सत्कारबाट प्रसन्न यमराजले वरदान माग्न आग्रह गरे। यमुनाले यस दिन दिदीबहिनीले आफ्ना दाजुभाइलाई टीका लगाएर उनीहरूको दीर्घायुको कामना गर्ने परम्परा कायम रहोस् भन्ने वर मागिन्। त्यसपछि यो पर्व दाजुभाइको दीर्घायु र दिदीबहिनीको स्नेहसँग जोडिएको भन्ने विश्वास प्रचलित भयो।
नेपालमा यसको विशिष्टता कसरी विकास भयो ?
नेपालमा भाइटीका तिहारको अन्तिम दिन मनाइन्छ। यहाँका परम्परामा सातरङ्गी टीका, मखमली र सयपत्री माला, दाजुभाइलाई तेलको घेरा लगाउने, ओखर, मिठाई र सेलरोटी दिने तथा दाजुभाइले दिदीबहिनीलाई उपहार दिने चलन छ। यी विधिहरूले पर्वलाई नेपाली समाजमा विशिष्ट पहिचान दिएका छन्।
तर एउटा ऐतिहासिक सावधानी: यमराज र यमुनाको कथा भाइटीकाको धार्मिक उत्पत्तिबारे प्रचलित जनश्रुति हो। आजको भाइटीकाका सबै विधि कुन वर्ष वा कुन व्यक्तिबाट सुरु भए भन्ने ठोस ऐतिहासिक प्रमाण उपलब्ध छैन। यसलाई पुस्तौँदेखि विकसित हुँदै आएको सांस्कृतिक परम्परा मान्नु उपयुक्त हुन्छ।
अर्थात्, भाइटीकाको मूल भाव दक्षिण एसियाली साझा परम्परा हो; यसको नेपाली स्वरूप भने नेपालको आफ्नै सांस्कृतिक सम्पदा हो।
