नेपालमा पछिल्लो बाढी तथा पहिरोपछि ठूलो संख्यामा मानिस बेपत्ता भएका र केही शव तथा मानव अवशेष क्षतविक्षत अवस्थामा फेला परेका कारण मृतकको पहिचान चुनौतीपूर्ण बनेको छ। विशेषगरी पानीमा लामो समय डुबेका वा माटो तथा भग्नावशेषमा पुरिएका शव अनुहार, कपडा वा अन्य बाहिरी चिन्हबाट पहिचान गर्न नसकिने अवस्थामा पुगेका छन्। यस्तो अवस्थामा DNA परीक्षण मृतकको पहिचान गर्ने महत्वपूर्ण वैज्ञानिक माध्यम बनेको छ।
DNA अर्थात् Deoxyribonucleic Acid मानिसको शरीरमा पाइने आनुवंशिक पदार्थ हो। प्रत्येक व्यक्तिको DNA प्रोफाइल अधिकांश अवस्थामा फरक हुन्छ, त्यसैले शवबाट प्राप्त DNA र सम्भावित आफन्तको DNA तुलना गरेर मृतकको पहिचान गर्न सकिन्छ। बाढीका कारण शरीरमा गम्भीर क्षति पुगे पनि हड्डी, दाँत वा शरीरका अन्य सुरक्षित तन्तुबाट DNA निकाल्न सकिने भएकाले यस्तो विपद्मा यसको महत्व अझ बढ्छ।
पहिलो चरणमा उद्धार गरिएका शव वा मानव अवशेषबाट वैज्ञानिकहरूले DNA नमुना संकलन गर्छन्। शवको अवस्था राम्रो भएमा रगत वा मांसपेशीजस्ता तन्तु प्रयोग गर्न सकिन्छ भने शरीर कुहिएको वा अत्यधिक क्षतिग्रस्त अवस्थामा हड्डी र दाँतबाट DNA निकाल्ने प्रयास गरिन्छ। नमुना संकलन गर्दा एक शवको जैविक सामग्री अर्को शवसँग मिसिन नदिन विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ।
त्यसपछि बेपत्ता व्यक्तिका परिवारका सदस्यबाट पनि DNA नमुना संकलन गरिन्छ। सामान्यतया बुबा, आमा, छोरा वा छोरी जस्ता नजिकका जैविक आफन्तको नमुना तुलनाका लागि बढी उपयोगी हुन्छ। उनीहरू उपलब्ध नभएको अवस्थामा भाइ, बहिनी वा अन्य नजिकका जैविक आफन्तको DNA पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। परिवारबाट संकलित नमुनालाई सम्भावित मृतकको DNA प्रोफाइलसँग तुलना गरिन्छ।
DNA परीक्षणमा शवबाट निकालिएको आनुवंशिक प्रोफाइल र आफन्तको प्रोफाइलबीच जैविक सम्बन्ध मिल्छ कि मिल्दैन भन्ने वैज्ञानिक रूपमा जाँच गरिन्छ। यसले बाहिरी रूपबाट पहिचान गर्न नसकिने शवको वास्तविक परिचय पत्ता लगाउन ठूलो सहयोग गर्छ। विशेषगरी एउटै शवमाथि एकभन्दा बढी परिवारले दाबी गरेको अवस्थामा DNA परीक्षणले पहिचानलाई थप विश्वसनीय र वैज्ञानिक बनाउन सक्छ।
तर शव पहिचानमा DNA मात्र प्रयोग हुँदैन। अनुसन्धानकर्ताहरूले औँठाछाप, दाँतको अभिलेख, पुराना चिकित्सकीय विवरण, कपडा, गहना, ट्याटु, शरीरमा रहेका विशेष चिन्ह र परिवारले उपलब्ध गराएका फोटो लगायतका प्रमाण पनि हेर्छन्। यी सबै प्रमाण एक-अर्कासँग मिलाएर मृतकको पहिचान पुष्टि गर्ने प्रयास गरिन्छ। शव अत्यधिक क्षतिग्रस्त भएको अवस्थामा भने DNA सबैभन्दा उपयोगी प्रमाणमध्ये एक बन्न सक्छ।
बाढी तथा पहिरोजस्ता विपद्मा शव लामो समयसम्म पानी, माटो, गर्मी र सूक्ष्मजीवको सम्पर्कमा रहँदा DNA पनि बिग्रिन सक्छ। त्यसैले नमुना संकलन, सुरक्षित भण्डारण र प्रयोगशालासम्म पुर्याउने प्रक्रियामा विशेष सावधानी आवश्यक हुन्छ। सबै नमुनाबाट राम्रो DNA प्राप्त हुन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन, तर आधुनिक फरेन्सिक प्रविधिले अत्यधिक क्षतिग्रस्त अवशेषबाट समेत उपयोगी आनुवंशिक जानकारी निकाल्न सम्भव बनाएको छ।
नेपाल बाहिर रहेका बेपत्ता व्यक्तिका आफन्तका लागि पनि DNA पहिचान प्रक्रियामा सहभागी हुने बाटो खुला राखिएको छ। विदेशमा रहेका नजिकका आफन्तले सम्बन्धित अधिकृत प्रयोगशालाबाट DNA profiling गराएर त्यससम्बन्धी विवरण नेपालका सम्बन्धित निकायलाई उपलब्ध गराउन सक्ने व्यवस्था हुन सक्छ। यसले वैदेशिक रोजगारीमा रहेका वा विदेशमा बस्ने परिवारका सदस्यलाई नेपाल फर्केर मात्र नमुना दिनुपर्ने बाध्यता कम गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
विपद्पछि शवको सही पहिचान केवल प्रशासनिक प्रक्रिया होइन, परिवारको भावनात्मक र कानुनी आवश्यकतासँग समेत जोडिएको विषय हो। आफ्नो आफन्त जीवित छन् कि छैनन् भन्ने निश्चित जानकारी नहुँदा परिवार लामो समयसम्म अन्योलमा रहन सक्छ। DNA परीक्षणबाट पहिचान पुष्टि भएपछि परिवारले अन्तिम संस्कार गर्न, मृत्यु प्रमाणित गर्न तथा सम्पत्ति, बीमा र अन्य कानुनी प्रक्रिया अघि बढाउनसमेत आधार प्राप्त गर्न सक्छ।
नेपालमा बाढी तथा पहिरोबाट प्रभावित क्षेत्रमा उद्धारसँगै हराइरहेका व्यक्तिको विवरण संकलन, शवको व्यवस्थित अभिलेखीकरण र DNA नमुना परीक्षणलाई प्राथमिकता दिनु अत्यन्त आवश्यक देखिन्छ। एउटा शवको पहिचानले एउटा परिवारलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण विपद् व्यवस्थापन प्रक्रियालाई स्पष्ट बनाउन मद्दत गर्छ। बाढीले शरीरको रूप र पहिचान मेटाउन सक्छ, तर वैज्ञानिक अनुसन्धानले त्यसलाई पुनः स्थापित गर्न सक्छ—त्यसैले विपद्का बेला DNA परीक्षण मानव पहिचान र परिवारलाई अन्तिम सत्यसम्म पुर्याउने महत्वपूर्ण वैज्ञानिक पुल बनेको छ।
