दमास्कस — सिरियाको पूर्व राष्ट्रपति बशर अल–असदको शासनकालमा सञ्चालन भएको भनिएको गोप्य परमाणु कार्यक्रमसँग सम्बन्धित एउटा पहिले घोषणा नगरिएको स्थानमा अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सी (IAEA) का निरीक्षकहरूले ‘केही टन’ परमाणु सामग्री फेला पारेका छन्। IAEA का महानिर्देशक राफेल मारियानो ग्रोसीले अगस्ट १८ मा दमास्कसमा आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा उक्त सामग्री गलत हातमा परेमा दुरुपयोग हुन सक्ने भन्दै त्यसको पूर्ण विवरण संकलन गरी अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा निगरानी अर्थात् ‘safeguards’ प्रणालीअन्तर्गत राखिने बताएका छन्।
यो खोज सिरियाको लामो समयदेखि विवादित रहेको गोप्य परमाणु कार्यक्रमको इतिहाससँग जोडिएको छ। असद शासनका बेला सिरियाले पूर्वी सिरियाको देइर एज–जोर क्षेत्रमा एउटा गोप्य परमाणु रिएक्टर निर्माण गरिरहेको आरोप लागेको थियो। IAEA ले सन् २०११ मा उक्त संरचना परमाणु रिएक्टर भएको सम्भावना ‘धेरै उच्च’ रहेको निष्कर्ष निकालेको थियो र सिरियाले आफ्नो परमाणु गतिविधिबारे आवश्यक जानकारी तथा पहुँच उपलब्ध नगराएको भन्दै परमाणु अप्रसारसम्बन्धी दायित्व उल्लंघन गरेको ठहर गरेको थियो। संयुक्त राष्ट्रसंघीय दस्तावेजहरूमा समेत देइर एज–जोरमा घोषणा नगरिएको रिएक्टर निर्माण तथा IAEA लाई डिजाइनसम्बन्धी जानकारी नदिएको विषय उल्लेख छ।
त्यही विवादित संरचनालाई इजरायलले सन् २००७ मा हवाई आक्रमण गरी ध्वस्त पारेको थियो। इजरायलले लामो समयसम्म उक्त आक्रमणबारे औपचारिक रूपमा मौनता राखे पनि सन् २०१८ मा त्यसको जिम्मेवारी स्वीकार गरेको थियो। अमेरिकी अधिकारीहरूले पनि त्यसबेला सिरियाले गोप्य रूपमा परमाणु रिएक्टर निर्माण गर्न खोजेको आरोप लगाएका थिए। IAEA का अनुसार उक्त परियोजनामा उत्तर कोरियाली सहयोग रहेको हुन सक्ने सूचनासमेत विगतमा प्राप्त भएको थियो।
तर अहिले फेला परेको सामग्री त्यही ध्वस्त रिएक्टरभित्रै भेटिएको हो भन्ने कुरा पुष्टि भएको छैन। ग्रोसीले सामग्री भेटिएको स्थानको विस्तृत पहिचान सार्वजनिक गरेका छैनन्। IAEA निरीक्षकहरूले देइर एज–जोरस्थित पुरानो परमाणुस्थलसँगै परमाणु सामग्रीसँग सम्बन्धित अर्को स्थानमा पनि निरीक्षण गरेका छन्। केही विवरणअनुसार अर्को स्थानमा धेरै टन प्राकृतिक धातुयुक्त युरेनियम तथा ठूलो मात्रामा ग्रेफाइट रहेको हुन सक्ने बताइएको छ। IAEA ले अब ती सामग्रीको पूर्ण सूची, प्रकृति, उत्पत्ति र विगतमा त्यसको प्रयोग वा भण्डारण कसरी भएको थियो भन्ने विषयमा थप अनुसन्धान गर्नेछ।
यस घटनाको महत्वपूर्ण पक्ष भनेको सिरियाको नयाँ सरकार स्वयंले उक्त सामग्रीबारे IAEA लाई जानकारी गराएको हो। सिरियाली विदेशमन्त्री असद अल–शैबानीका अनुसार दमास्कसले जुलाई १७ मा IAEA लाई औपचारिक पत्र पठाएर पूर्ववर्ती शासनबाट विरासतमा आएको एउटा घोषणा नगरिएको स्थानमा परमाणु सामग्री रहेको जानकारी दिएको थियो। त्यसपछि IAEA निरीक्षकलाई उक्त स्थानमा पहुँच दिइएको हो। ग्रोसीले नयाँ सिरियाली सरकारको यस कदमलाई विगतका गतिविधिबारे पारदर्शिता बढाउने महत्वपूर्ण निर्णयका रूपमा स्वागत गरेका छन्।
सिरियाली सरकारले भने फेला परेको सामग्री तत्काल जनस्वास्थ्य वा वातावरणका लागि खतरनाक नरहेको दाबी गरेको छ। विदेशमन्त्री शैबानीले सामग्री सिरियाकै नियन्त्रणमा रहने र IAEA को सुरक्षा निगरानीअन्तर्गत राखिने बताएका छन्। उनले सिरियालाई शान्तिपूर्ण तथा नागरिक प्रयोजनका लागि परमाणु सामग्री प्रयोग गर्ने अधिकार रहेको पनि बताएका छन्। यसको अर्थ अहिले नै सिरियाले परमाणु हतियार बनाइरहेको प्रमाण फेला परेको भन्ने होइन; बरु विगतको गोप्य परमाणु कार्यक्रमसँग सम्बन्धित सामग्रीको अस्तित्व र त्यसको सुरक्षा तथा हिसाबकिताब सुनिश्चित गर्ने विषय हो।
यद्यपि IAEA प्रमुख ग्रोसीले सामग्रीलाई पूर्ण रूपमा बेवास्ता गर्न नमिल्ने संकेत गरेका छन्। उनले केही टन परमाणु सामग्री रहेको र यसको दुरुपयोग हुन सक्ने सम्भावना रहेको बताएका छन्। त्यसैले सामग्री कहाँबाट आयो, यसको वास्तविक प्रकृति के हो, कति मात्रामा छ र असद शासनको परमाणु कार्यक्रमसँग यसको सम्बन्ध कति गहिरो छ भन्ने कुरा अब IAEA को अनुसन्धानको मुख्य विषय बन्नेछ। सामग्रीलाई अन्तर्राष्ट्रिय safeguards प्रणालीअन्तर्गत राख्नुको उद्देश्य नै त्यसको प्रयोग, स्थानान्तरण वा अन्य गतिविधिलाई अन्तर्राष्ट्रिय निगरानीमा राख्नु हो।
यो घटनाले असद शासनको गोप्य परमाणु गतिविधिबारे वर्षौंदेखि बाँकी रहेको रहस्य पुनः सतहमा ल्याएको छ। सन् २०११ मै IAEA ले सिरियालाई आफ्नो परमाणु गतिविधिबारे थप जानकारी र पहुँच उपलब्ध गराउन आग्रह गरेको थियो। सन् २०२४ मा पनि IAEA र सिरियाबीच विगतका परमाणु गतिविधिसम्बन्धी बाँकी प्रश्न समाधान गर्न नयाँ प्राविधिक संवाद सुरु भएको थियो। असद शासनको पतनपछि नयाँ सिरियाली नेतृत्वले IAEA सँग सहकार्य बढाउने प्रतिबद्धता जनाएपछि अहिले पहिलोपटक केही पहिले घोषणा नगरिएका स्थलमा निरीक्षकहरूलाई प्रत्यक्ष पहुँच मिलेको हो।
यसको भूराजनीतिक महत्व पनि ठूलो छ। मध्यपूर्वमा इरानको परमाणु कार्यक्रमलाई लिएर विश्वव्यापी तनाव कायम रहेका बेला सिरियाको भूमिगत वा लुकाइएको परमाणु सामग्रीको खोजीले क्षेत्रीय परमाणु सुरक्षाको प्रश्नलाई थप संवेदनशील बनाएको छ। तर अहिले उपलब्ध प्रमाणका आधारमा सिरियासँग परमाणु हतियार वा हतियार निर्माणका लागि तयार गरिएको सक्रिय भण्डार रहेको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। मुख्य चिन्ता भनेको विगतको गोप्य कार्यक्रमबाट बाँकी रहेका सामग्री सुरक्षित छन् कि छैनन् र तिनको कुनै हिस्सा गैरकानुनी वा सैन्य प्रयोजनमा प्रयोग हुन सक्छ कि सक्दैन भन्ने हो।
IAEA ले अब त्यसको हिसाबकिताब, सुरक्षा र उत्पत्तिको अनुसन्धान गर्नेछ। सिरियाले सामग्री आफ्नो नियन्त्रणमै राख्ने बताएको छ भने IAEA ले त्यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय safeguards अन्तर्गत राख्ने भएको छ। यसले असद शासनका बेला लुकाइएको भनिएको परमाणु कार्यक्रमबारे बाँकी रहेका प्रश्नको जवाफ खोज्ने र नयाँ सिरियाली सरकारको अन्तर्राष्ट्रिय परमाणु पारदर्शिताप्रतिको प्रतिबद्धता परीक्षण गर्ने नयाँ अध्याय सुरु गरेको छ।
