कहिलेकाहीँ मानिस संसारसँग यति धेरै प्रश्न गर्न थाल्छ कि उसले आफैँसँग संवाद गर्नसमेत बिर्सन्छ। अरूले के भन्छन्, समाजले के सोच्छ, संसार किन यस्तो छ, मेरो जीवनमा किन यस्तो भइरहेको छ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्दाखोज्दै मानिस आफ्नै मनभित्र उठिरहेका प्रश्नहरूबाट टाढिँदै जान्छ। तर जीवनका कतिपय गम्भीर प्रश्नको उत्तर बाहिरी संसारमा होइन, आफ्नै अन्तरमनमा लुकेको हुन्छ।
आफैँलाई चिन्नु भनेको आफ्नै अस्तित्वसँग परिचित हुनु हो। हामी अरूलाई बुझ्ने प्रयास त गर्छौँ, तर आफूलाई बुझ्ने प्रयास कति गर्छौँ? म वास्तवमा को हुँ? मेरो जीवनको उद्देश्य के हो? मलाई साँच्चै के चाहिएको छ? म जुन बाटोमा हिँडिरहेको छु, के त्यो मेरो आफ्नै चाहना हो कि अरूको अपेक्षा पूरा गर्ने बाध्यता मात्र हो? मैले गरिरहेको कामले मलाई वास्तविक सन्तुष्टि दिएको छ कि म केवल समय र परिस्थितिको प्रवाहसँगै बगिरहेको छु? यस्ता प्रश्न आफैँसँग गर्ने साहस नै आत्मचिन्तनको सुरुवात हो।
बाहिरी ब्रह्माण्ड जति विशाल, रहस्यमय र अनन्त छ, मानिसको मन पनि त्यति नै गहिरो र रहस्यमय छ। वैज्ञानिकहरूले ब्रह्माण्डका रहस्य बुझ्न शक्तिशाली दूरबिनको सहारा लिन्छन्। टाढाका तारामण्डल, आकाशगङ्गा र ग्रहहरूको अध्ययन गर्छन्। तर आफ्नै मनको गहिराइ बुझ्न कुनै यन्त्रको आवश्यकता पर्दैन। त्यसका लागि चाहिन्छ इमानदार आत्मस्वीकार, निष्पक्ष आत्ममूल्याङ्कन र आफ्नै कमजोरीसँग आँखा जुधाउने साहस।
मानिसको सबैभन्दा ठूलो समस्या कहिलेकाहीँ ऊ आफैँबाट भाग्नु हो। अरूका गल्ती देख्न हामीलाई सजिलो हुन्छ, तर आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्न कठिन हुन्छ। अरूलाई प्रश्न गर्न हामी हिचकिचाउँदैनौँ, तर आफ्नै निर्णय, व्यवहार, सोच र नियतमाथि प्रश्न उठाउन डराउँछौँ। आफूलाई सही साबित गर्ने प्रयासमा हामी कहिलेकाहीँ आफ्नै अन्तरात्माको आवाजसमेत दबाइदिन्छौँ। त्यसैले आफैँसँगको संवाद केवल कल्पना वा भावुकता होइन, आफ्नै वास्तविकता पहिचान गर्ने अभ्यास हो।
जीवनको कुनै शान्त क्षणमा एकान्तमा बसेर आफैँलाई सोधौँ—मैले जीवनमा के पाएँ र के गुमाएँ? मेरा खुसीहरू आफ्नै छनोटका परिणाम हुन् कि अरूलाई खुसी पार्ने क्रममा आफूले गुमाएका इच्छाहरूको सम्झना मात्र? मैले कसैको मन दुखाएको छु कि? कसैप्रति अन्याय गरेको छु कि? मसँग भएको समय, क्षमता र अवसरलाई सही ढङ्गले उपयोग गरेको छु कि? यी प्रश्नका उत्तर अरू कसैले दिन सक्दैन। ती उत्तर खोज्ने जिम्मेवारी आफ्नै हो।
वास्तवमा, एकान्त भनेको एक्लोपन होइन। एकान्त त आफूलाई भेट्ने अवसर पनि हो। भीडमा मानिसले आफ्नो परिचय अरूको दृष्टिबाट खोज्छ, तर एकान्तमा उसले आफ्नो वास्तविक स्वरूपसँग साक्षात्कार गर्न सक्छ। त्यहीँ उसले आफ्ना अधुरा सपना, दबिएका इच्छा, लुकेका पीडा, गल्ती, पश्चात्ताप र सम्भावनाहरूलाई नजिकबाट नियाल्न सक्छ।
यस भनाइको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष के हो भने यसले जीवनका सबै प्रश्नको उत्तर बाहिर खोज्नुपर्छ भन्ने हाम्रो सामान्य सोचलाई चुनौती दिन्छ। संसार बुझ्नु महत्त्वपूर्ण छ, तर आफूलाई नबुझी संसार बुझ्ने प्रयास अधुरो हुन्छ। आफूलाई चिन्न नसकेको मानिस अरूको प्रशंसा र आलोचनाबाट प्रभावित भइरहन्छ। तर आफ्नो मूल्य, उद्देश्य र चाहना बुझेको मानिस परिस्थितिअनुसार बदलिन सक्छ, तर आफ्नो अस्तित्वको आधार गुमाउँदैन।
अन्ततः जीवनको यात्रा अरूलाई जित्ने प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, आफैँलाई चिन्ने र हिजोको आफूभन्दा आज केही परिपक्व बन्ने यात्रा पनि हो। त्यसैले कहिलेकाहीँ संसारका सबै आवाजबाट अलग भएर आफ्नै मनको आवाज सुनौँ। आफैँलाई प्रश्न गरौँ, आफ्नै उत्तर खोजौँ र आवश्यक परे आफ्नै सोच बदल्ने साहस पनि गरौँ।
किनकि ब्रह्माण्डको विशालता नाप्न दूरबिन चाहिन्छ, तर आफ्नै अन्तरमनको गहिराइ बुझ्न सत्य स्वीकार गर्ने इमानदारी चाहिन्छ। संसारलाई बुझ्ने यात्रा ज्ञान हो, आफूलाई बुझ्ने यात्रा चेतना हो। र यी दुईको सन्तुलनमै जीवनको वास्तविक अर्थ लुकेको छ।
