भारतीय राजनीतिज्ञ, लेखक तथा कूटनीतिज्ञ शशि थरूरद्वारा लिखित Why I Am a Hindu समकालीन भारतमा हिन्दू धर्म, हिन्दुत्व र धर्मनिरपेक्षताको सम्बन्धलाई केन्द्रमा राखेर लेखिएको बहुचर्चित कृति हो। सन् २०१८ मा प्रकाशित यस पुस्तकले केवल लेखकको व्यक्तिगत धार्मिक आस्थाको व्याख्या मात्र गर्दैन, बरु हिन्दू धर्मको ऐतिहासिक विकास, दार्शनिक गहिराइ र आधुनिक राजनीतिक प्रयोगबारे पनि गम्भीर विमर्श प्रस्तुत गर्दछ। थरूरको मूल उद्देश्य आफूले विश्वास गर्ने हिन्दू धर्मको उदार र समावेशी स्वरूपलाई राजनीतिक हिन्दुत्वसँग अलग राखेर पाठकसमक्ष प्रस्तुत गर्नु हो।
थरूरका अनुसार हिन्दू धर्म कुनै एक व्यक्तिद्वारा स्थापित धर्म होइन। यसको कुनै एकमात्र संस्थापक, कुनै एकमात्र पवित्र ग्रन्थ वा सबैले अनिवार्य रूपमा स्वीकार गर्नुपर्ने निश्चित सिद्धान्त छैन। यही विशेषताले हिन्दू धर्मलाई विश्वका अन्य धेरै धर्मभन्दा फरक र विशिष्ट बनाएको छ। हिन्दू धर्मको आत्मा विविधता, सहिष्णुता, स्वतन्त्र चिन्तन र सत्यको खोजमा आधारित रहेको लेखकको तर्क छ। मानिसले सत्यसम्म पुग्न विभिन्न मार्ग अपनाउन सक्छ भन्ने विश्वास हिन्दू धर्मको मौलिक विशेषता भएको उनी उल्लेख गर्छन्। त्यसैले हिन्दू धर्मले प्रश्न गर्न, तर्क गर्न, नयाँ विचार स्वीकार गर्न र फरक मतप्रति सम्मान गर्न सिकाउँछ।
पुस्तकमा थरूरले हिन्दू धर्मका दार्शनिक आधारहरूको पनि सरल भाषामा व्याख्या गरेका छन्। वेद, उपनिषद्, भगवद्गीता, योग दर्शन तथा अद्वैत वेदान्तजस्ता विषयलाई उनले गहिरो अध्ययनका आधारमा प्रस्तुत गरेका छन्। विशेष गरी आदि शङ्कराचार्यको अद्वैत वेदान्तलाई हिन्दू दर्शनको उच्चतम उपलब्धिका रूपमा चित्रण गर्दै आत्मा र ब्रह्म अन्ततः एउटै सत्यका दुई रूप हुन् भन्ने विचारलाई उनले स्पष्ट पारेका छन्। यही दर्शनले सम्पूर्ण सृष्टिलाई एउटै चेतनाको अभिव्यक्ति मान्ने भएकाले मानिसबीच भेदभाव होइन, समानता र एकताको भावना विकास हुने उनको निष्कर्ष छ।
शशि थरूरले हिन्दू धर्मको विकासमा विभिन्न महापुरुषहरूको योगदानलाई पनि विशेष महत्व दिएका छन्। पतञ्जलिको योग दर्शन, आदि शङ्कराचार्यको अद्वैतवाद, स्वामी विवेकानन्दको सार्वभौमिक आध्यात्मिक दृष्टिकोण तथा महात्मा गान्धीको सत्य र अहिंसामा आधारित जीवनदर्शनलाई उनले हिन्दू धर्मको वास्तविक आत्मा झल्काउने उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। विशेषतः विवेकानन्दले विश्वसामु हिन्दू धर्मलाई उदार, वैज्ञानिक र मानवतावादी धर्मका रूपमा परिचित गराएको तथा गान्धीले धर्मलाई मानव सेवा, सत्य र नैतिकताको मार्गसँग जोडेको थरूरको विश्लेषण छ।
यस पुस्तकको सबैभन्दा चर्चित र विवादास्पद पक्ष भनेको हिन्दू धर्म र हिन्दुत्वबीचको भिन्नताको विश्लेषण हो। थरूरका अनुसार हिन्दू धर्म हजारौँ वर्षदेखि विकसित हुँदै आएको आध्यात्मिक र सांस्कृतिक परम्परा हो, जबकि हिन्दुत्व आधुनिक राजनीतिक विचारधारा हो, जसले धर्मलाई राष्ट्रिय पहिचान र राजनीतिक शक्तिसँग जोड्छ। लेखकको तर्कमा हिन्दू धर्मको मूल आधार बहुलवाद, सहिष्णुता र समावेशिता हो भने हिन्दुत्वले कहिलेकाहीँ धार्मिक पहिचानलाई राजनीतिक उद्देश्यका लागि प्रयोग गर्ने प्रयास गर्दछ। यही कारणले हिन्दू धर्म र हिन्दुत्वलाई एउटै अर्थमा बुझ्नु उचित नहुने उनको धारणा छ।
थरूरले भारतीय धर्मनिरपेक्षताको पनि विस्तृत चर्चा गरेका छन्। उनका अनुसार भारतको धर्मनिरपेक्षता धर्मविरोधी अवधारणा होइन, बरु सबै धर्मप्रति समान सम्मान गर्ने व्यवस्था हो। हिन्दू धर्मभित्र रहेको सहिष्णुता र विविधतालाई स्वीकार गर्ने संस्कारले नै भारतीय लोकतन्त्र र धर्मनिरपेक्षतालाई बलियो बनाएको उनको विश्वास छ। भारतको बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक समाजलाई एकताबद्ध राख्न हिन्दू समुदायको उदार र समावेशी चरित्र अपरिहार्य रहेको उनी बताउँछन्।
पुस्तकमा धार्मिक कट्टरपन्थप्रति पनि स्पष्ट चेतावनी दिइएको छ। थरूरका अनुसार जुनसुकै धर्मको नाममा असहिष्णुता, घृणा र हिंसालाई प्रोत्साहन गरिन्छ, त्यसले अन्ततः धर्मकै मूल मूल्यलाई कमजोर बनाउँछ। विशेषतः हिन्दू धर्मको नाममा फैलिने कट्टर सोचले भारतको हजारौँ वर्ष पुरानो बहुलवादी परम्परा र सांस्कृतिक सम्पदामा गम्भीर असर पार्न सक्ने उनी चेतावनी दिन्छन्। हिन्दू धर्मको वास्तविक शक्ति अरूमाथि प्रभुत्व जमाउनुमा होइन, सबैलाई स्वीकार गर्ने विशाल हृदयमा रहेको उनको निष्कर्ष छ।
समग्रमा Why I Am a Hindu हिन्दू धर्मको दार्शनिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक आयामलाई बुझ्न चाहने पाठकका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण कृति हो। यसले हिन्दू धर्मको उदार, समावेशी र मानवतावादी स्वरूपलाई उजागर गर्नुका साथै समकालीन भारतमा धर्म र राजनीतिबीच विकसित हुँदै गएको सम्बन्धबारे गम्भीर बहस पनि प्रस्तुत गर्दछ। यद्यपि पुस्तकमा व्यक्त गरिएका विचारहरू लेखकका आफ्नै दृष्टिकोण हुन् र विशेषगरी हिन्दुत्वसम्बन्धी उनका विश्लेषणसँग सबैजना सहमत नहुन सक्छन्। तथापि, हिन्दू धर्मलाई केवल धार्मिक आस्थाको सीमाभित्र नभई दर्शन, संस्कृति, इतिहास र सामाजिक चेतनाको दृष्टिले बुझ्न चाहने प्रत्येक पाठकका लागि यो पुस्तक अध्ययनयोग्य र विचारोत्तेजक कृति मानिन्छ।
