काठमाडौंमा उठेको दलाई लामाको जन्मदिन विवाद के हो?

काठमाडौंमा दलाई लामाको जन्मदिन मनाउने विषयलाई लिएर पछिल्लो समय विवाद उत्पन्न भएको छ। यो विवाद केवल एउटा जन्मदिन समारोहको विषय मात्र नभई नेपालको संवेदनशील भूराजनीतिक अवस्था, तिब्बती शरणार्थी मुद्दा र नेपाल–चीन सम्बन्धसँग जोडिएको विषय बनेको छ।

१. विवादको मूल कारण के हो ?

तिब्बती बौद्ध समुदायले विश्वभरका अन्य देशमा जस्तै नेपालमा पनि Dalai Lama को जन्मदिन मनाउने कार्यक्रम आयोजना गर्ने गरेका छन्। काठमाडौंमा पनि केही बौद्ध समुदाय तथा तिब्बती शरणार्थी समूहहरूले कार्यक्रम आयोजना गर्न खोज्दा त्यसप्रति सरकारी निकायको ध्यान गएको हो।

नेपालले लामो समयदेखि “एक चीन नीति” स्वीकार गर्दै आएको छ। चीनले दलाई लामालाई राजनीतिक गतिविधिमा संलग्न तिब्बती पृथकतावादी नेताका रूपमा हेर्छ भने उनका समर्थकहरूले उनलाई तिब्बती संस्कृति, धर्म र पहिचानका आध्यात्मिक नेता मान्छन्।

२. नेपाल सरकार किन संवेदनशील हुन्छ ?

नेपालमा ठूलो संख्यामा तिब्बती शरणार्थी समुदाय बसोबास गर्छन्। उनीहरूका धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिहरू सामान्यतया सञ्चालन हुँदै आएका छन्। तर चीनसँगको सम्बन्धका कारण नेपाल सरकारले यस्ता गतिविधिलाई राजनीतिक स्वरूप लिन नदिन सतर्कता अपनाउने गरेको छ।

सरकारको दृष्टिकोणमा:

• नेपाल आफ्नो भूमिबाट चीनविरोधी राजनीतिक गतिविधि हुन नदिने नीतिमा छ।
• द्विपक्षीय सम्बन्धमा असर पर्ने गतिविधिबाट बच्न चाहन्छ।

३. समर्थकहरूको तर्क

दलाई लामाका अनुयायी तथा केही अधिकारकर्मीहरूको तर्क छ कि:

• जन्मदिन मनाउनु धार्मिक र सांस्कृतिक कार्यक्रम हो।
• आध्यात्मिक गुरुप्रतिको सम्मानलाई राजनीतिक गतिविधि भन्न मिल्दैन।
• धार्मिक स्वतन्त्रताको सम्मान हुनुपर्छ।

४. चीनको दृष्टिकोण

चीनले दलाई लामासँग सम्बन्धित कुनै पनि सार्वजनिक गतिविधिलाई संवेदनशील रूपमा हेर्ने गरेको छ। चीनको भनाइमा दलाई लामाले विगतमा तिब्बतको स्वतन्त्रताको मुद्दा उठाएका थिए। यद्यपि दलाई लामाले आफूले अहिले स्वतन्त्रता नभई तिब्बतका लागि वास्तविक स्वायत्तताको माग गरेको बताउँदै आएका छन्।

५. नेपालको चुनौती

नेपाल अहिले दुई ठूला छिमेकी भारत र चीनबीच सन्तुलित कूटनीति अपनाउने प्रयासमा छ। त्यसैले यस्ता विषयमा सरकारलाई तीनवटा पक्षबीच सन्तुलन मिलाउन कठिन हुन्छ:

• धार्मिक स्वतन्त्रता
• मानव अधिकार र सांस्कृतिक पहिचान
• छिमेकी राष्ट्रसँगको कूटनीतिक सम्बन्ध

काठमाडौंको दलाई लामा जन्मदिन विवाद वास्तवमा एउटा जन्मदिन समारोहभन्दा ठूलो विषय हो। यसले नेपालले कसरी आफ्नो आन्तरिक धार्मिक स्वतन्त्रता, तिब्बती समुदायको सांस्कृतिक अधिकार र चीनसँगको कूटनीतिक सम्बन्धबीच सन्तुलन कायम गर्छ भन्ने प्रश्न उठाएको छ।

नेपालका लागि दीर्घकालीन समाधान भनेको धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिलाई सम्मान गर्दै त्यस्ता कार्यक्रमलाई राजनीतिक तनावको माध्यम बन्न नदिने स्पष्ट र पारदर्शी नीति बनाउनु हो।