पूर्वी दक्षिण एसियाको सम्भावना र नेपालको जिम्मेवारी

दक्षिण एसियाको पूर्वी भू–भाग फेरि एकपटक रणनीतिक र आर्थिक बहसको केन्द्रमा आएको छ। हालै Muhammad Yunus ले आफ्नो सम्बोधनमा “नेपाल, भुटान र सेभेन सिस्टर्स” उल्लेख गर्दै यस सम्पूर्ण क्षेत्रमा अपार आर्थिक सम्भावना रहेको बताएका थिए। उल्लेखनीय कुरा के थियो भने उनले “भारत” शब्द प्रयोग गरेनन्, तर भारतकै उत्तर–पूर्वी क्षेत्रलाई जनाउने ‘सेभेन सिस्टर्स’ भने। यो केवल शब्द चयन होइन; यसमा गहिरो कूटनीतिक र आर्थिक संकेत लुकेको देखिन्छ।

क्षेत्रीय सम्भावनाको नयाँ नक्सा

Nepal सँग विशाल जलविद्युत सम्भावना छ। Bhutan ले हरित ऊर्जाको सफल मोडेल प्रस्तुत गरिसकेको छ। Bangladesh तीव्र औद्योगिक विस्तार र समुद्री बन्दरगाह पहुँचका कारण क्षेत्रीय व्यापारको महत्वपूर्ण केन्द्र बन्दैछ। उता भारतको उत्तर–पूर्वी क्षेत्र, जसलाई ‘सेभेन सिस्टर्स’ भनिन्छ, प्राकृतिक स्रोत, जैविक विविधता र रणनीतिक अवस्थिति दृष्टिले महत्वपूर्ण छ।

यदि यी भू–भागबीच ऊर्जा, यातायात, व्यापार र उत्पादन क्षेत्रमा समन्वय भयो भने, पूर्वी दक्षिण एसिया एउटा शक्तिशाली आर्थिक गलैँचा बन्न सक्छ। जलविद्युत नेपाल–भुटानबाट, उद्योग बंगलादेशबाट, र बजार उत्तर–पूर्व भारतबाट जोडिँदा पारस्परिक निर्भरता र समृद्धिको आधार बलियो बन्न सक्छ।

भारतको नाम नलिनु: सन्देश के?

सेभेन सिस्टर्स भारतकै भाग भए पनि “भारत” शब्द प्रयोग नगर्नु कूटनीतिक सन्तुलनको संकेत हुन सक्छ। दक्षिण एसियामा राष्ट्रिय संवेदनशीलता उच्च रहने भएकाले प्रत्यक्ष नाम उल्लेख नगरी क्षेत्रीय सहकार्यको अवधारणा अघि सार्नु सम्भावित विवाद टार्ने रणनीति पनि हुन सक्छ। यसले सन्देश दिन्छ—आर्थिक सहकार्य राजनीतिक सीमा भन्दा माथि उठ्न सक्छ।

यो सोच BBIN जस्ता उप–क्षेत्रीय सहकार्य अवधारणासँग मेल खान्छ, जहाँ आपसी कनेक्टिभिटी र ऊर्जा व्यापारलाई प्राथमिकता दिइएको छ।

नेपालको अवसर र चुनौती

यो अवधारणा नेपालका लागि सुनौलो अवसर हुन सक्छ। तर प्रश्न उठ्छ—के नेपाल तयार छ?

• के हामी दीर्घकालीन ऊर्जा निर्यात रणनीति बनाउन सक्षम छौँ?

• के हाम्रो प्रशासनिक संरचना छरितो र विश्वसनीय छ?

• के निजी लगानी र औद्योगिक वातावरण प्रतिस्पर्धी छ?

यदि आन्तरिक सुशासन कमजोर रह्यो भने क्षेत्रीय सहकार्यका यस्ता अवसर केवल भाषणमै सीमित हुने खतरा छ। क्षेत्रीय समृद्धिको नक्सामा स्थान बनाउन नेपालले आफ्नै घर दुरुस्त पार्नैपर्छ।

निष्कर्ष

पूर्वी दक्षिण एसिया अहिले सम्भावनाको मोडमा उभिएको छ। साझा ऊर्जा, साझा बजार र साझा पूर्वाधारको अवधारणा केवल आदर्श होइन—व्यावहारिक यथार्थ बन्न सक्छ। तर त्यसका लागि राजनीतिक इच्छाशक्ति, स्थिर नीति र क्षेत्रीय विश्वास आवश्यक छ।

समृद्धि न त एक्लै सम्भव छ, न त केवल भाषणबाट। यो समन्वित दृष्टिकोण, सुशासन र दीर्घकालीन रणनीतिबाट मात्र सम्भव हुन्छ। नेपालले अब प्रश्न सोध्नुपर्छ—हामी दर्शक बन्ने कि सक्रिय साझेदार ?