गुलाम नवी मन्सूर/कुवेत- नेपालको सीमित रोजगारीको अवसर, आर्थिक अस्थिरता, राजनीतिक अनिश्चितता तथा सीपमूलक शिक्षा अभावका कारण लाखौँ नेपालीहरू वैदेशिक रोजगारी वा उच्च शिक्षाको खोजीमा विदेशिने गरेका छन्। विदेशमा बसेर संघर्ष गर्ने नेपालीहरूको कथा फरक भए पनि उनीहरूको उद्देश्य लगभग समान हुन्छ—आर्थिक समृद्धि, सुरक्षित भविष्य र परिवारको उज्ज्वल भविष्य ।
नेपालका लागि वैदेशिक रोजगारी एउटा महत्त्वपूर्ण आर्थिक स्रोत बनेको छ। रेमिट्यान्स (विदेशी मुद्रा आप्रवाह)ले नेपालको अर्थतन्त्रलाई मजबुत बनाए पनि दीर्घकालीन रूपमा यो कत्तिको उपयोगी छ भन्ने विषयमा गम्भीर छलफल आवश्यक छ। प्रवासमा रहेका नेपालीहरूको वर्तमान अवस्था, उनीहरूले भोग्ने चुनौती, प्राप्त अवसर, र भविष्यका सम्भावनाहरू बुझ्न जरुरी छ।
नेपालमा पर्याप्त रोजगारी सिर्जना गर्न नसक्दा लाखौँ युवाहरू विदेश जान बाध्य छन्। देशभित्रै काम पाइने भए पनि राम्रो अवसरको अभाव, न्यून पारिश्रमिक, तथा अस्थिर रोजगार संरचनाका कारण विदेश जाने क्रम जारी छ। लामो समयदेखिको राजनीतिक अस्थिरताले लगानीमैत्री वातावरण सिर्जना गर्न नसक्दा उद्योग, व्यापार, र रोजगारीका अवसर सीमित छन्। प्रविधि-आधारित शिक्षा तथा सीपमूलक तालिम अभावका कारण नेपालका धेरै युवा उच्चशिक्षा तथा प्रविधिगत सीप हासिल गर्न विदेश गइरहेका छन्। साथै, विदेशी देशहरूले सीपयुक्त कामदार तथा योग्य विद्यार्थीहरूका लागि आकर्षक अवसरहरू दिनु, स्थायी बसोबास (PR) र नागरिकता प्रदान गर्ने नीति लागू गर्नुले पनि नेपालीहरू विदेश जाने क्रम बढाएको छ।
खाडी मुलुकहरू (साउदी अरब, कतार, यूएई, कुवेत, ओमान, बहराइन) र मलेसियामा नेपाली श्रमिकहरूको ठूलो संख्यामा उपस्थिति छ। निर्माण, सुरक्षा गार्ड, कारखाना, घरेलु कामदार, तथा होटल तथा रेस्टुरेन्ट क्षेत्रमा काम गर्ने नेपालीहरू मुख्य रूपमा न्यून तलब, कडा श्रम, कानुनी सुरक्षाको अभाव, ठगी र बिचौलियाको शोषणजस्ता समस्याहरूबाट पीडित छन्। यद्यपि, उनीहरूले नेपालमा आफ्नो परिवारलाई आर्थिक रूपमा सहयोग गर्न पाएका छन् र केही हदसम्म सीप तथा अनुभव पनि आर्जन गर्न सकेका छन्।
अमेरिका, अस्ट्रेलिया, क्यानडा, युरोप, जापान जस्ता देशहरूमा नेपाली विद्यार्थीहरूको संख्यामा तीव्र वृद्धि भइरहेको छ। शिक्षा तथा सीप हासिल गरी रोजगारी खोज्ने क्रम तीव्र छ। यी देशहरूमा पढाइको उच्च खर्च, छात्रवृत्ति अभाव, सांस्कृतिक भिन्नता, र पढाइसँगै काम गर्ने दबाबजस्ता चुनौतीहरू छन्। तर, उत्कृष्ट शिक्षण संस्था, सीपमूलक तालिम, तथा स्थायी बसोबास (PR) वा नागरिकता प्राप्त गर्ने सम्भावना पनि उच्च छ।
कतिपय नेपालीहरूले अध्ययन, व्यवसाय वा रोजगारीका आधारमा स्थायी बसोबास (Permanent Residency – PR) वा नागरिकता लिएका छन्। यसबाट उनीहरूले राम्रो तलब तथा सामाजिक सुरक्षा, परिवारलाई सुरक्षित भविष्य दिने अवसर, र नेपालको तुलनामा राम्रो जीवनस्तर प्राप्त गरेका छन्। तर, नेपालसँगको भावनात्मक दूरी बढ्नु, नेपाली भाषा-संस्कृतिबाट टाढिँदै जानु, र परिवारसँग भौगोलिक दूरीको असरजस्ता चुनौतीहरू पनि देखिएका छन्।
रेमिट्यान्सबाट आएको पैसा उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी गर्न सकेमा नेपालमै रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ। नेपाल सरकारले प्रवासी नेपालीहरूलाई नेपालमा उद्योग, पर्यटन, र कृषि क्षेत्रमा लगानी गर्न प्रेरित गर्ने नीति ल्याउनुपर्छ। प्रवासमा रहेका नेपालीहरूले सीप, प्रविधि, तथा अनुभव नेपालमै लागू गर्न सक्ने वातावरण बनाउन सकिएमा देशको आर्थिक अवस्थामा सुधार ल्याउन सकिन्छ।
नेपाल सरकारले प्रवासी नेपालीहरूलाई लक्षित गरी उनीहरूको कानुनी सुरक्षाका लागि ठोस नीति ल्याउनुपर्छ। श्रम कानुनलाई कडाइका साथ लागू गरी एजेन्टहरूद्वारा गरिने ठगी तथा शोषण रोक्नुपर्छ। प्रवासी नेपालीहरूले पनि आपसी एकता कायम गरी विदेशमा रहेका नेपाली समुदायलाई सशक्त बनाउने पहल गर्नुपर्छ।
नेपालका लागि प्रवास एउटा अनिवार्य यथार्थ भए पनि यदि सरकार, समाज, र प्रवासीहरू मिलेर दीर्घकालीन योजनासहित अगाडि बढ्न सकिएमा, प्रवासी नेपालीहरूको संघर्षलाई भविष्यमा अवसरमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। विदेशमा रहने नेपालीहरूले नेपाललाई भुल्ने होइन, नेपाललाई प्रविधि, ज्ञान, र लगानीबाट समृद्ध बनाउने दिशामा कदम चाल्नुपर्छ। यदि प्रवासलाई उचित व्यवस्थापन गर्न सकियो भने, नेपाली समुदायको पहिचान मात्र बलियो हुँदैन, नेपालको आर्थिक विकास पनि द्रुत गतिमा अघि बढ्न सक्छ।
यदि प्रवासी नेपालीहरूका वर्तमान समस्याहरूको दीर्घकालीन समाधान खोजिएन भने विभिन्न संभावित दुर्घटनाहरू तथा नकारात्मक परिणामहरू निम्तिन सक्छन्। विदेशमा संघर्षरत नेपालीहरूले सामना गर्नुपर्ने जोखिमहरूलाई समयमै सम्बोधन नगरेमा व्यक्तिगत, पारिवारिक, तथा राष्ट्रिय स्तरमा गम्भीर प्रभाव पार्न सक्छ।
