“ब्रह्माण्ड कसरी आयो ?” – कुन धर्मले के भन्छ ?

१. ✝️ ख्रीष्टियन धर्म — सृष्टि परमेश्वरको वचनद्वारा

बाइबलको उत्पत्ति (Genesis) अनुसार सुरुमा पृथ्वी आकारहीन र शून्य थियो र अन्धकार थियो। परमेश्वरले भन्नुभयो, “उज्यालो होस्”, अनि उज्यालो भयो। त्यसपछि क्रमशः आकाश, पृथ्वी, समुद्र, वनस्पति, सूर्य–चन्द्रमा, जीवजन्तु र अन्ततः मानिसको सृष्टि भयो। नयाँ करारले यस सृष्टिकर्तालाई येशू ख्रीष्टसँग जोड्छ। यूहन्ना १:३ मा सबै कुरा उहाँद्वारा बनेको र कलस्सी १:१६ मा स्वर्ग र पृथ्वीका देखिने–नदेखिने सबै कुरा ख्रीष्टद्वारा सृष्टि भएको बताइन्छ। अर्थात् सृष्टिको मूल कारण परमेश्वर हुनुहुन्छ र ख्रीष्ट सृष्टिको वचन/माध्यम हुनुहुन्छ।

२. 🕉️ हिन्दू धर्म — एउटै सृष्टिको कथा होइन, अनेक ब्रह्माण्डीय दृष्टिकोण

हिन्दू दर्शनमा ब्रह्माण्डको उत्पत्तिबारे एउटै सर्वमान्य कथा छैन। ऋग्वेदको नासदीय सूक्त (१०.१२९) ले त सृष्टिभन्दा पहिले वास्तवमा के थियो भन्ने विषयमा नै गहिरो प्रश्न उठाउँछ—त्यसबेला न अस्तित्व स्पष्ट थियो, न अनस्तित्व। पछि पुराणहरूमा ब्रह्मा, विष्णु र शिवसँग जोडिएका विभिन्न सृष्टि–पालन–संहारका अवधारणाहरू विकसित भए। धेरै हिन्दू परम्परामा ब्रह्माण्ड चक्रीय हुन्छ—सृष्टि हुन्छ, टिक्छ, विनाश हुन्छ र फेरि सृष्टि हुन्छ। त्यसैले यहाँ “एकपटक सुरु भयो र अब सधैँ चलिरहन्छ” भन्दा सृष्टि–स्थिति–प्रलयको अनन्त चक्रको अवधारणा महत्त्वपूर्ण छ। हिन्दू वेदान्तमा अझ गहिरो तहमा ब्रह्मलाई परम वास्तविकता मानिन्छ, जसबाट सम्पूर्ण अस्तित्वको आधार व्याख्या गरिन्छ।

३. ☪️ इस्लाम — अल्लाहले “कुन्” भन्नुभयो र अस्तित्व आयो

कुरआनमा अल्लाहलाई सम्पूर्ण आकाश र पृथ्वीको सृष्टिकर्ताका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। कुरआन २:११७ मा उहाँले कुनै कुराको इच्छा गर्नुभयो भने “कुन्” (होऊ) भन्नुहुन्छ र त्यो हुन्छ भन्ने भाव पाइन्छ। कुरआन २१:३० मा आकाश र पृथ्वी एकसाथ रहेको अवस्थाबाट अलग गरिएको उल्लेख छ। कुरआनमा छ दिनमा आकाश र पृथ्वीको सृष्टि भएको पनि उल्लेख छ, यद्यपि इस्लामी विद्वानहरूले यी “दिन”लाई मानवको २४ घण्टे दिनकै रूपमा बुझ्नुपर्छ कि पर्दैन भन्ने विषयमा विभिन्न व्याख्या गरेका छन्। इस्लाममा येशू (ईसा) सृष्टिकर्ता होइन, अल्लाहका महान् पैगम्बर हुनुहुन्छ। त्यसैले इस्लामको आधारभूत धारणा स्पष्ट छ—सृष्टि अल्लाहको हो, र उहाँको कुनै साझेदार छैन।

४. ✡️ यहूदी धर्म — Genesis को सृष्टि र एक परमेश्वर

यहूदी धर्मको Torah, विशेषगरी Genesis को पहिलो अध्यायमा, परमेश्वरले संसारको सृष्टि गर्नुभएको वर्णन छ। “उज्यालो होस्” भन्ने आदेशबाट प्रकाश आउँछ र त्यसपछि आकाश, पृथ्वी, समुद्र, वनस्पति, जीवजन्तु र अन्ततः मानिसको सृष्टि हुन्छ। मानिसलाई परमेश्वरको स्वरूपमा सृष्टि गरिएको भनिन्छ। यहाँ ख्रीष्टियन धर्मसँग ठूलो समानता हुनु स्वाभाविक हो, किनकि Genesis यहूदी र ख्रीष्टियन दुवै परम्पराको साझा पवित्र ग्रन्थीय आधार हो। तर महत्त्वपूर्ण भिन्नता के हो भने यहूदी धर्मले येशूलाई परमेश्वर वा मसीहका रूपमा स्वीकार गर्दैन। त्यसैले “सृष्टि ख्रीष्टद्वारा भयो” भन्ने नयाँ करारको व्याख्या यहूदी धर्मको मूल शिक्षाको हिस्सा होइन।

५. ☸️ बौद्ध धर्म — सृष्टिकर्ता खोज्नु नै आवश्यक छैन

बौद्ध दर्शन यहाँ अरू चार परम्पराभन्दा निकै फरक छ। बुद्धका शिक्षामा संसारको पहिलो सुरुवातमा कुन परमेश्वरले ब्रह्माण्ड बनायो? भन्ने प्रश्नलाई केन्द्रीय प्रश्न बनाइएको छैन। बौद्ध दर्शनले अस्तित्वलाई प्रतित्यसमुत्पाद (Dependent Origination) अर्थात् विभिन्न कारण र परिस्थितिको परस्पर सम्बन्धबाट उत्पन्न हुने प्रक्रियाका रूपमा हेर्छ। धेरै बौद्ध परम्परामा ब्रह्माण्डहरू उत्पत्ति, विकास, विनाश र पुनःउत्पत्तिको चक्रमा रहने मान्यता पाइन्छ। बुद्धले दुःखको अन्त्य र निर्वाणको मार्गलाई प्राथमिकता दिनुभयो; ब्रह्माण्डको पहिलो कारण पत्ता लगाउनु मुक्ति प्राप्तिको आवश्यक शर्त मानिएन।

एउटा रोचक तुलना

सबैभन्दा गहिरो समानता र भिन्नता यहीँ देखिन्छ। ख्रीष्टियन, यहूदी र इस्लाममा सृष्टिको पछाडि एक परमेश्वर हुनुहुन्छ। हिन्दू परम्परामा परम वास्तविकता र सृष्टिको व्याख्या धेरै तह र परम्परामा फैलिएको छ, जसमा व्यक्तिगत देवता र निराकार ब्रह्म दुवै अवधारणा भेटिन्छन्। बौद्ध धर्ममा भने सृष्टिकर्ता परमेश्वरलाई स्वीकार गरेर संसारको व्याख्या गर्नुपर्ने आवश्यकता नै मानिँदैन।

र यही कारणले “ब्रह्माण्ड कसरी सुरु भयो?” र “ब्रह्माण्ड किन अस्तित्वमा छ?” भन्ने दुई प्रश्न अलग हुन्छन्। विज्ञानले पहिलो प्रश्नमा पदार्थ, ऊर्जा, समय, विस्तार र प्रारम्भिक ब्रह्माण्डको अध्ययन गर्छ; धर्म र दर्शनले प्रायः दोस्रो प्रश्न—अस्तित्वको अर्थ, कारण र उद्देश्य के हो?—तर्फ जान्छन्। यी दुई प्रश्नलाई एउटै प्रश्न ठानेर उत्तर खोज्दा विवाद सुरु हुन्छ; अलग राखेर हेर्दा मानव सभ्यताले हजारौँ वर्षदेखि खोज्दै आएको यो रहस्य अझ रोचक देखिन्छ।