राति आकाशतिर हेर्दा हामी हजारौँ तारा चम्किरहेको देख्छौँ। अझ शक्तिशाली टेलिस्कोपले हेर्ने हो भने हाम्रो आँखाले देख्न नसकेका असंख्य आकाशगंगा र तारकीय संरचनाहरू पनि देखिन्छन्। NASA का अनुसार हाम्रो आफ्नै Milky Way आकाशगंगामा मात्रै १०० अर्बभन्दा बढी तारा छन्। त्यसो भए प्रश्न उठ्छ—यदि ब्रह्माण्ड तारै–ताराले भरिएको छ भने रातको आकाश पूर्ण रूपमा उज्यालो किन देखिँदैन ?
यसको पहिलो कारण प्रकाश कसरी यात्रा गर्छ भन्ने कुरासँग सम्बन्धित छ। ताराले चारैतिर प्रकाश पठाउँछ, तर त्यो प्रकाशले आफू यात्रा गरिरहेको खाली अन्तरिक्षलाई आफैं उज्यालो बनाउँदैन। उदाहरणका लागि, अँध्यारो कोठामा टर्च बाल्दा टर्चबाट निस्किएको किरणको बाटो हावामै स्पष्ट देखिँदैन; धुलो, धुवाँ वा अन्य कणले प्रकाशलाई हाम्रो आँखातर्फ छरिदिएपछि मात्र किरण देखिन्छ। अन्तरिक्षमा यस्तो प्रकाश छरिदिने पदार्थ अत्यन्त न्यून भएकाले विशाल दूरीहरूबीचको space कालो देखिन्छ।
तर यहाँ अझ गहिरो रहस्य छ। यदि ब्रह्माण्ड अनन्त पुरानो हुन्थ्यो, ताराहरू हरेक दिशामा पर्याप्त रूपमा फैलिएका हुन्थे र ब्रह्माण्ड स्थिर हुन्थ्यो भने, हामीले जता हेरे पनि अन्ततः कुनै न कुनै ताराको प्रकाश देख्नुपर्ने थियो। त्यस अवस्थामा रातको आकाश कालो होइन, ताराहरूको सतहजस्तै उज्यालो देखिनुपर्ने थियो। यही पुरानो खगोलीय प्रश्नलाई Olbers’ paradox भनिन्छ।
वास्तविक ब्रह्माण्ड भने अनन्त पुरानो र स्थिर छैन। यसको उमेर सीमित छ र यो निरन्तर विस्तार भइरहेको छ। त्यसैले अत्यन्त टाढा रहेका धेरै ताराहरू र आकाशगंगाबाट निस्किएको प्रकाश अझैसम्म हामीसम्म आइपुगेको छैन। हामीले आकाशमा देख्ने वस्तु वास्तवमा अहिलेको अवस्था मात्र होइन—त्यसबाट निस्किएको प्रकाशले हामीसम्म आइपुग्न जति समय लगायो, हामीले त्यस वस्तुलाई त्यति पुरानो अवस्थामा देखिरहेका हुन्छौँ।
ब्रह्माण्डको विस्तारले अर्को महत्त्वपूर्ण प्रभाव पनि पार्छ। अत्यन्त टाढाका आकाशगंगा हामीबाट टाढिँदै जाँदा उनीहरूबाट आएको प्रकाशको तरंगदैर्ध्य तन्किन्छ, जसलाई redshift भनिन्छ। यस क्रममा केही प्रकाश दृश्य प्रकाशको दायराबाट बाहिर गएर infrared जस्ता तरंगमा पुग्छ। अर्थात्, हामीले आँखाले नदेखेको ठाउँमा पनि प्रकाश र अन्य electromagnetic radiation हुन सक्छ। NASA को James Webb Space Telescope ले infrared प्रकाशमा हेर्दा सामान्यतया अँध्यारो देखिने क्षेत्रमा हजारौँ टाढाका आकाशगंगा देखाएको छ।
यसैले रातको आकाशको अँध्यारोलाई ‘ब्रह्माण्ड खाली छ’ भन्ने अर्थमा बुझ्नु गलत हुन्छ। वास्तवमा हामी जुन अँध्यारो देखिरहेका हुन्छौँ, त्यसको पछाडि असंख्य तारा, आकाशगंगा, ग्यास, धुलो र विभिन्न प्रकारका विकिरण लुकेका छन्। हाम्रो आँखाले electromagnetic spectrum को अत्यन्त सानो भाग मात्र देख्न सक्छ। फरक wavelength मा हेर्दा Milky Way स्वयं पनि निकै फरक देखिन्छ।
सायद यही कारणले अन्तरिक्षको अँध्यारो आफैंमा एउटा अद्भुत दृश्य हो। हामीले देखेको कालो आकाश वास्तवमा खालीपन होइन—समय, दूरी, प्रकाश र ब्रह्माण्डको विस्तारले बनाएको एउटा विशाल पर्दा हो। त्यस पर्दापछाडि यति धेरै संसार छन् कि हाम्रो आँखाले देख्ने केही हजार ताराहरू त सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको तुलनामा समुद्रको एक थोपा जत्तिकै मात्र हुन्। त्यसैले राति आकाशतिर हेर्दा अँध्यारो मात्र नहेर्नुस्—त्यो अँध्यारोभित्र लुकेको विशाल ब्रह्माण्डलाई कल्पना गर्नुस्।
