इजरायलको नाम सुन्नासाथ धेरैको दिमागमा दुईवटा तस्वीर आउँछन्—एकातिर यहुदी धर्म, इजरायली सेना र आधुनिक प्रविधिले सम्पन्न शक्तिशाली राज्य; अर्कोतिर प्यालेस्टाइन, गाजा, युद्ध र इजरायल–अरब द्वन्द्व। सामाजिक सञ्जालमा पनि इजरायलसम्बन्धी सामग्री प्रायः यही दुई ध्रुवको वरिपरि घुमिरहेको हुन्छ। तर यी दुई तस्वीरको बीचमा एउटा अर्को इजरायल पनि छ—जहाँ यहुदीसँगै मुस्लिम, इसाई, द्रुज, बेदुइन, सामरी, बहाईलगायत समुदायका मानिस बस्छन्; जहाँ मुस्लिम र इसाई नागरिक प्रहरी तथा अन्य सरकारी सेवामा कार्यरत छन्; जहाँ द्रुज समुदायका नागरिक इजरायली सुरक्षा संरचनामा उल्लेखनीय भूमिकामा छन्; र जहाँ अत्यन्त सानो भए पनि हिन्दु तथा बौद्ध धर्मसँग सम्बन्धित मानिसहरू पनि भेटिन्छन्। यही बहुधार्मिक इजरायलको पक्ष अनलाइन बहसमा तुलनात्मक रूपमा कम देखिन्छ।
इजरायल यहुदी राष्ट्र हो—तर त्यहाँ सबै नागरिक यहुदी छैनन्
इजरायलको वास्तविकता बुझ्न सबैभन्दा पहिले एउटा आधारभूत कुरा स्वीकार गर्नुपर्छ—इजरायल आफूलाई यहुदी राष्ट्रको रूपमा परिभाषित गर्छ। २०१८ मा पारित ‘Basic Law: Israel as the Nation-State of the Jewish People’ ले इजरायललाई यहुदी जनताको राष्ट्र–राज्य घोषणा गर्दै राष्ट्रिय आत्मनिर्णयको अधिकारलाई विशेष रूपमा यहुदी जनतासँग जोडेको छ। सोही कानुनले हिब्रुलाई राज्यको भाषा र अरबीलाई ‘विशेष दर्जा’ भएको भाषा मानेको छ। साथै यहुदी बसोबासको विकासलाई राष्ट्रिय मूल्यका रूपमा उल्लेख गरेको छ।
तर यसको अर्थ इजरायलका गैर–यहुदी नागरिक नागरिक अधिकारविहीन छन् भन्ने होइन। इजरायलको Basic Law: Human Dignity and Liberty ले मानव मर्यादा र स्वतन्त्रताको संरक्षणलाई राज्यका आधारभूत मूल्यसँग जोडेको छ र इजरायललाई ‘यहुदी तथा लोकतान्त्रिक राज्य’का रूपमा परिभाषित गर्ने संवैधानिक ढाँचा राख्छ।
यहीँबाट इजरायलको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक–सामाजिक विरोधाभास सुरु हुन्छ—राज्यको राष्ट्रिय पहिचान यहुदी केन्द्रित छ, तर राज्यका नागरिक सबै यहुदी छैनन्। त्यसैले इजरायललाई बुझ्दा “यहुदी राज्य” र “बहुधार्मिक समाज” दुवै तथ्यलाई एकैपटक हेर्नुपर्छ।
मुस्लिमहरू कहाँ छन्?
इजरायलभित्रको गैर–यहुदी समुदायमध्ये मुस्लिमहरू सबैभन्दा ठूलो धार्मिक समूह हुन्। उनीहरू इजरायली नागरिकका रूपमा संसद्, स्वास्थ्य, शिक्षा, व्यवसाय, न्याय, स्थानीय प्रशासन तथा विभिन्न सरकारी सेवामा सहभागी छन्। मुस्लिम समुदायका मस्जिद, धार्मिक संस्था र धार्मिक नेतृत्वका संरचनासमेत छन्।
अझ रोचक कुरा, मुस्लिम नागरिक इजरायली प्रहरीमा समेत छन्। इजरायली प्रहरीमा अरबी महिलाको सहभागितासम्बन्धी एक शैक्षिक अध्ययनले मुस्लिम, इसाई, द्रुज र बेदुइन समुदायबाट १५० भन्दा बढी अरब महिला प्रहरी सेवामा रहेको उल्लेख गरेको छ। उनीहरूमध्ये केही अपराध अनुसन्धान, घरेलु हिंसा अनुसन्धान, गुप्तचर तथा गस्तीमा काम गर्छन्।
यो तस्वीर सामाजिक सञ्जालमा धेरैलाई अनौठो लाग्न सक्छ—हिजाब लगाएकी मुस्लिम महिला इजरायली प्रहरीको पोसाकमा। यसको अर्थ इजरायलमा धार्मिक विभेद छैन भन्ने होइन; तर “इजरायलमा मुस्लिमले सरकारी सुरक्षा सेवामा काम गर्नै पाउँदैनन्” भन्ने धारणा पनि तथ्यसँग मेल खाँदैन।
तर यहाँ अर्को पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। मुस्लिम तथा अन्य अरब समुदाय र इजरायली राज्यबीच सम्बन्ध सधैं सहज छैन। प्रहरीमा अल्पसंख्यकको सहभागिता बढाउने नीति नै अल्पसंख्यक समुदायसँग राज्यको विश्वास बढाउने प्रयासका रूपमा अघि बढाइएको अनुसन्धानले देखाउँछ। अर्थात् मुस्लिम प्रहरीको उपस्थितिले समस्या समाप्त भएको होइन; बरु राज्य र अल्पसंख्यकबीचको दूरी घटाउने प्रयासको एउटा माध्यम पनि हो।
इसाईहरू पनि इजरायली सुरक्षा संरचनामा छन्
इजरायललाई केवल यहुदी र मुस्लिमबीचको द्वन्द्वका रूपमा हेर्दा अरब इसाई समुदाय प्रायः छुट्छ। नाजरेथ, हाइफा र गालीली क्षेत्रलगायत स्थानमा लामो इतिहास बोकेको इसाई समुदाय बसोबास गर्छ।
इसाई नागरिक पनि इजरायली समाजका विभिन्न क्षेत्रमा छन्। प्रहरीमा समेत अरब इसाईहरूको सहभागिता रहेको अध्ययनले देखाउँछ। वास्तवमा इजरायली प्रहरीमा मुस्लिम, इसाई, द्रुज र बेदुइन महिलाहरूलाई समेटेर विविधता बढाउने नीति सञ्चालन गरिएको छ।
तर इसाई समुदायको अवस्था पनि पूर्ण रूपमा समस्यारहित छैन। पवित्र स्थल, धार्मिक स्वतन्त्रता र केही अतिवादी समूहबाट हुने दुर्व्यवहारका विषयमा इजरायलभित्रै बहस हुने गरेको छ। त्यसैले “इजरायलमा इसाई पूर्ण रूपमा सुरक्षित छन्” वा “इजरायलमा इसाईलाई धार्मिक स्वतन्त्रता छैन”—दुवै अतिरञ्जित निष्कर्ष हुन्।
द्रुज समुदाय : इजरायलको सबैभन्दा विशिष्ट धार्मिक–सामाजिक सम्बन्ध
इजरायलको धार्मिक विविधतामा द्रुज समुदाय अत्यन्त रोचक उदाहरण हो। द्रुजहरूलाई सामान्य मुस्लिम समुदायमा राख्न मिल्दैन; उनीहरू आफ्नै विशिष्ट धार्मिक–सांस्कृतिक पहिचान भएको समुदाय हुन्। इजरायलमा उनीहरूको जनसंख्या सानो भए पनि राज्यका सुरक्षा संरचनासँग उनीहरूको सम्बन्ध निकै महत्वपूर्ण छ।
द्रुज पुरुषहरू इजरायली सेनामा सेवा गर्ने समुदायका रूपमा परिचित छन् र सार्वजनिक जीवनमा पनि उनीहरूको सहभागिता उल्लेखनीय छ।
इजरायली सेनाले पनि यहुदीबाहेक विभिन्न समुदायका सैनिकहरूको सहभागितालाई आफ्नो विविधताको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
यसले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न जन्माउँछ—धर्म र राष्ट्रप्रतिको निष्ठा सधैं एउटै कुरा हुन्छ त? द्रुज समुदायको उदाहरणले यसको उत्तर जटिल छ भन्ने देखाउँछ। एउटै व्यक्ति आफ्नो धार्मिक–सामुदायिक पहिचानमा द्रुज हुन सक्छ र राजनीतिक रूपमा इजरायली राज्यसँग गहिरो सम्बन्ध राख्न सक्छ।
अनि हिन्दु र बौद्ध?
हो, इजरायलमा हिन्दु र बौद्ध धर्म मान्ने मानिस पनि छन्। तर यहाँ संख्या र स्वरूपबारे सावधानी आवश्यक छ। हिन्दु र बौद्धहरू इजरायलका ठूला ऐतिहासिक धार्मिक समुदाय भने होइनन्। भारतीय मूलका मानिस, विदेशी कामदार, विद्यार्थी, पर्यटक तथा केही इजरायली नागरिकहरू हिन्दु वा बौद्ध आध्यात्मिक परम्परासँग जोडिएका छन्। विभिन्न हिन्दु तथा बौद्ध आध्यात्मिक समूहका गतिविधि पनि भेटिन्छन्।
तर इजरायलको आधिकारिक जनसांख्यिकीय तस्वीरमा यहुदी, मुस्लिम, इसाई र द्रुजजस्ता समुदायको तुलनामा हिन्दु र बौद्धहरू अत्यन्त सानो उपस्थिति हुन्। त्यसैले “इजरायलमा ठूलो हिन्दु वा बौद्ध समुदाय छ” भन्नु सही हुँदैन। सही कुरा यति हो—इजरायलको धार्मिक परिदृश्य यहुदी–मुस्लिम–इसाईमा मात्र सीमित छैन।
प्रहरीको तस्वीरले के बताउँछ?
इजरायली प्रहरीको एउटा तस्वीरमा यहुदी, मुस्लिम, इसाई र द्रुज पृष्ठभूमिका अधिकारीहरू एउटै संस्थाको पोसाकमा देखिन सक्छन्। यस्तो तस्वीरलाई कसैले “धार्मिक सहअस्तित्वको प्रमाण” भन्न सक्छ। अर्को पक्षले भने “यो राज्यको अल्पसंख्यक समावेशीकरण नीति हो” भन्न सक्छ। दुवैमा केही सत्य छ।
तर तस्वीरले सम्पूर्ण कथा बताउँदैन।
प्रहरीमा मुस्लिम वा इसाई अधिकारी हुनु भनेको उनीहरूको समुदाय र राज्यबीच कुनै समस्या छैन भन्ने होइन। बरु अनुसन्धानले देखाएअनुसार अल्पसंख्यक प्रहरी भर्तीको एउटा उद्देश्य नै राज्य र अल्पसंख्यकबीचको विश्वास बढाउनु तथा प्रहरी सेवामा पहुँच र प्रतिनिधित्व सुधार्नु हो।
यसैले एउटा मुस्लिम महिला इजरायली प्रहरीमा देखिनु इजरायल पूर्ण रूपमा भेदभावरहित छ भन्ने प्रमाण होइन, तर “इजरायलमा मुस्लिम नागरिकलाई राज्यका संस्थामा कुनै स्थान छैन” भन्ने दाबीलाई चुनौती दिने वास्तविक प्रमाण भने हो।
धार्मिक स्वतन्त्रता छ, तर पूर्ण समानताको बहस पनि छ
इजरायलको संविधानजस्तो काम गर्ने Basic Laws हेर्दा एउटा रोचक द्वैधता देखिन्छ। एकातिर मानव मर्यादा र स्वतन्त्रताको संवैधानिक संरक्षण छ; अर्कोतिर २०१८ को Nation-State Basic Law ले यहुदी जनताको राष्ट्रिय आत्मनिर्णयलाई विशिष्ट अधिकारका रूपमा स्थापित गर्छ। त्यही कानुनले गैर–यहुदी समुदायलाई आफ्ना संस्कृति, भाषा र पहिचान संरक्षण गर्ने अधिकारका केही प्रावधानसँगै यहुदी राज्यको राष्ट्रिय चरित्रलाई प्राथमिकता दिन्छ।
यसैले इजरायललाई बुझ्ने सही तरिका “धार्मिक स्वतन्त्रता भएको देश” वा “धार्मिक विभेद गर्ने देश” भनेर एउटा मात्र वाक्यमा बन्द गर्नु होइन। त्यहाँ दुवै पक्षका तथ्य छन्।
मुस्लिमले मस्जिदमा प्रार्थना गर्न सक्छन्। इसाईले चर्चमा प्रार्थना गर्न सक्छन्। द्रुजले आफ्नो धार्मिक परम्परा कायम राख्न सक्छन्। विभिन्न धर्मका मानिस सरकारी सेवामा काम गर्न सक्छन्। तर राज्यको राष्ट्रिय पहिचान भने यहुदी केन्द्रित छ। यही कारणले समान नागरिकता, राष्ट्रिय आत्मनिर्णय र अल्पसंख्यक अधिकारबारे बहस निरन्तर चलिरहन्छ।
इजरायली समाजभित्र पनि सबै यहुदी एउटै छैनन्
अर्को गलत धारणा के हो भने इजरायलका सबै यहुदी धार्मिक र कट्टर हुन्छन्। वास्तविकता त्यस्तो छैन। त्यहाँ धर्मनिरपेक्ष यहुदीदेखि परम्परागत, धार्मिक र अति–रूढिवादी Haredi समुदायसम्म ठूलो विविधता छ।
अर्थात् इजरायलमा “यहुदी” भन्नु मात्रले कुनै व्यक्तिको राजनीतिक विचार, धार्मिक आस्था वा जीवनशैली बताउँदैन। कोही अत्यन्त धर्मनिरपेक्ष हुन सक्छ, कोही परम्परागत, कोही कट्टर धार्मिक। यही विविधता यहुदी समाजभित्रको राजनीतिक संघर्षमा समेत देखिन्छ।
त्यसो भए ‘The side of Israel you don’t see online’ के हो?
यसको वास्तविक अर्थ इजरायल निर्दोष छ भन्ने होइन। त्यस्तै यसको अर्थ इजरायल पूर्ण रूपमा दमनकारी राज्य मात्र हो भन्ने पनि होइन।
अनलाइनमा प्रायः हामीले इजरायली सेना र गाजाका दृश्य देख्छौं। तर त्यही इजरायलभित्र मुस्लिम नागरिक प्रहरी बनेर काम गरिरहेका छन्, अरब इसाई अस्पताल र विश्वविद्यालयमा कार्यरत छन्, द्रुज नागरिक सेना र प्रहरीमा सेवा गरिरहेका छन्, नाजरेथमा चर्च र मस्जिद दुवै छन्, र साना संख्यामा हिन्दु तथा बौद्ध परम्परासँग जोडिएका मानिस पनि बस्छन्। इजरायली समाजभित्रै धर्मनिरपेक्ष यहुदी र अत्यन्त धार्मिक यहुदीबीच पनि ठूलो अन्तर छ।
तर यसको अर्को आधा सत्य पनि बिर्सन हुँदैन—बहुधार्मिक समाज हुनु र पूर्ण समानता हुनु एउटै कुरा होइन। इजरायलको यहुदी राष्ट्र–राज्यको कानुनी पहिचान, अरब समुदायसँगको सम्बन्ध, प्रहरीप्रतिको विश्वास, धार्मिक स्थलसम्बन्धी विवाद र प्यालेस्टिनी प्रश्नले अझै गम्भीर राजनीतिक तथा नैतिक बहस जन्माइरहेका छन्।
अन्ततः इजरायललाई बुझ्न न त केवल इजरायली प्रचार सुन्नु पर्याप्त छ, न त केवल इजरायलविरोधी प्रचार। वास्तविकता यी दुई ध्रुवको बीचमा छ। इजरायल एकैसाथ यहुदी राष्ट्र, बहुधार्मिक समाज, लोकतान्त्रिक संस्था भएको राज्य र गहिरो जातीय–राष्ट्रिय द्वन्द्वमा फसेको देश हो। यही विरोधाभास नै इजरायलको वास्तविक सामाजिक तस्वीर हो।
त्यसैले “इजरायलमा मुस्लिम छन् कि छैनन्?”, “इसाई प्रहरी छन् कि छैनन्?”, “द्रुजहरू इजरायली सेनामा छन् कि छैनन्?”, “हिन्दु वा बौद्ध छन् कि छैनन्?” भन्ने प्रश्नको उत्तर केवल ‘छन्’ वा ‘छैनन्’ होइन। असली प्रश्न हो—उनीहरू कुन कानुनी, सामाजिक र राजनीतिक संरचनाभित्र बसिरहेका छन्? र त्यही प्रश्नले इजरायलको वास्तविक अनुहारलाई अझ स्पष्ट बनाउँछ।
