तेलको कुवा भएको सिरियामा इन्धन किन यति महँगो ?

सिरियामा डिजेलको मूल्य एकैपटक करिब ४० प्रतिशत र पेट्रोलको मूल्य करिब २८ प्रतिशतसम्म बढेपछि देशका विभिन्न भागमा विरोध प्रदर्शन चर्किएको छ। प्रदर्शनकारीले टायर बाल्नुका साथै प्रमुख राजमार्ग अवरुद्ध गरेका छन्। Reuters का अनुसार यो बसर अल–असदको पतनपछि सिरियामा देखिएको सबैभन्दा व्यापक इन्धन मूल्यविरोधी प्रदर्शनमध्ये एक हो।

तर प्रश्न उठ्छ—सिरिया आफैंमा तेल उत्पादन गर्ने देश होइन र ? हो, सिरियासँग आफ्नै तेलका कुवा तथा प्रमाणित तेल भण्डार छन्। अमेरिकी ऊर्जा सूचना प्रशासन (EIA) को पुरानो अनुमानअनुसार सिरियासँग करिब २.५ अर्ब ब्यारेल प्रमाणित तेल भण्डार थियो। युद्धअघि सन् २०१० मा सिरियाले दैनिक करिब ३ लाख ८३ हजार ब्यारेल तेल उत्पादन गर्थ्यो र देशले आफ्नो आवश्यकता पूरा गरेर तेल निर्यातसमेत गर्दथ्यो।

समस्या अहिले तेलको कुवा नभएको होइन, तेल उद्योग ध्वस्त भएको र उत्पादन क्षमतामा ठूलो गिरावट आएको हो। दशक लामो युद्ध, प्रतिबन्ध, पूर्वाधारको विनाश र तेल क्षेत्रमाथिको लामो समयको विभाजित नियन्त्रणका कारण उत्पादन युद्धअघिको स्तरको सानो अंशमा झरेको छ। २०२५ मा सिरियाको घरेलु तेल उत्पादन करिब ३५ हजार ब्यारेल प्रतिदिन रहेको Reuters को रिपोर्ट छ, जबकि देशको माग करिब १ लाख २० हजारदेखि १ लाख ५० हजार ब्यारेल प्रतिदिन अनुमान गरिएको थियो। त्यसैले आफ्नै तेल भए पनि सिरियाले ठूलो परिमाणमा कच्चा तेल तथा प्रशोधित इन्धन आयात गर्नुपरेको छ।

यसपटक मूल्य बढ्नुको तत्काल कारण पनि यही कमजोरीसँग जोडिएको छ। सिरियाली सरकारले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पेट्रोलियम पदार्थको लागत बढेको, आयातमा निर्भरता रहेको र देशको प्रमुख बानियास तेल प्रशोधन केन्द्र मर्मतका लागि बन्द रहेकाले अस्थायी रूपमा मूल्य समायोजन गर्नुपरेको बताएको छ। बानियास रिफाइनरीको पुनर्संरचना गरेर यसको क्षमता बढाउने काम भइरहेको छ।

सिरियाको आम्दानी कहाँबाट आउँछ ?

सिरियाको अर्थतन्त्र केवल तेलमा आधारित छैन। कृषि, व्यापार, सेवा क्षेत्र, उद्योग, खनिज तथा फस्फेट, वैदेशिक सहायता र विदेशमा रहेका सिरियालीबाट आउने रकम अर्थतन्त्रका महत्वपूर्ण आधार हुन्। तर युद्धपछि कर संकलन, व्यापार, तेल आम्दानी र औद्योगिक उत्पादन सबै कमजोर भएका छन्। विश्व बैंकका अनुसार २०१२ देखि २०२४ सम्म सरकारी राजस्वमा ठूलो गिरावट आउनुको प्रमुख कारण तेल तथा कर आम्दानी घट्नु, प्रतिबन्धका कारण व्यापार खस्किनु, अनौपचारिक अर्थतन्त्र विस्तार हुनु र राज्यको कमजोर राजस्व संकलन क्षमता हो।

त्यसैले साउदी अरब, इराक, इरान, टर्की जस्ता ऊर्जा तथा व्यापारिक शक्तिहरूको छिमेकी हुनु मात्रले सिरियामा पेट्रोल सस्तो हुनुपर्ने हुँदैन। छिमेकी देशको तेल सिरियाको स्वामित्वमा हुँदैन। सिरियाले आफ्नै उत्पादनभन्दा बढी इन्धन आवश्यक पर्ने अवस्थामा आयात गर्नुपर्छ। त्यसमाथि युद्धले रिफाइनरी, पाइपलाइन, विद्युत् तथा ढुवानी पूर्वाधारलाई कमजोर बनाएको छ। हालको क्षेत्रीय युद्धका कारण विश्व बजारमा कच्चा तेलको मूल्यसमेत १०० डलरभन्दा माथि पुगेको छ, जसले आयातमा निर्भर सिरियालाई थप दबाब दिएको छ।

तर अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न पनि छ—असदपछि सिरिया सुधारको बाटोमा छैन र ?

यो प्रश्नलाई पनि पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्न मिल्दैन। असद शासनको पतनपछि नयाँ सरकारले तेल क्षेत्र पुनर्निर्माण, विदेशी लगानी आकर्षित गर्ने, ऊर्जा पूर्वाधार सुधार गर्ने, प्रतिबन्ध हटेपछि अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय प्रणालीसँग जोडिने र अर्थतन्त्र पुनर्जीवित गर्ने प्रयास थालेको देखिन्छ। सरकारले पूर्वी सिरियाका प्रमुख तेल क्षेत्रहरू पुनः आफ्नो नियन्त्रणमा ल्याएको छ र Chevron लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीसँग ऊर्जा क्षेत्रमा सहकार्यका प्रयास अघि बढाएको छ।

विश्व बैंकले पनि २०२६ मा सिरियाको वित्तीय क्षेत्र आधुनिकीकरणका लागि १० करोड अमेरिकी डलरको अनुदान स्वीकृत गरेको छ। विद्युत् क्षेत्र पुनर्निर्माणका लागि पनि विश्व बैंकले सहयोग अघि बढाएको छ। यसले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले सिरियाको पुनर्निर्माण र आर्थिक पुनर्संरचनालाई सम्भावनाका रूपमा हेर्न थालेको संकेत गर्छ।

तर यसको अर्थ सिरिया रातारात समृद्ध भइसकेको छ भन्ने होइन। दशकभन्दा लामो युद्धपछि पूर्वाधार, रोजगारी, उत्पादन, मुद्रा, विद्युत् र जनताको क्रयशक्ति निकै कमजोर छन्। Reuters का अनुसार अहिले पनि करिब ९० प्रतिशत सिरियाली गरिबीको रेखामुनि रहेको अनुमान छ। त्यसैले आर्थिक सुधारका प्रारम्भिक संकेत देखिए पनि सर्वसाधारणको जीवनमा त्यसको लाभ तत्काल नपुग्नु अहिलेको ठूलो चुनौती हो।

अनि प्रश्न—‘कसको इशारामा सडक जलाइयो?’

यही ठाउँमा सबैभन्दा बढी सावधानी आवश्यक हुन्छ। इन्धनको मूल्य बढेपछि जनताले वास्तविक आर्थिक पीडा महसुस गरेर सडकमा उत्रिनु स्वाभाविक हुन सक्छ। यसलाई प्रमाणबिना बाह्य शक्तिको षड्यन्त्र भन्न मिल्दैन। अहिलेसम्म उपलब्ध विश्वसनीय रिपोर्टहरूले प्रदर्शनको प्रत्यक्ष कारण इन्धन मूल्यवृद्धि, महँगी र कमजोर जीवनस्तरप्रतिको असन्तुष्टि नै देखाएका छन्।

तर राजनीतिक संक्रमणबाट गुज्रिरहेको सिरियामा आर्थिक असन्तोषलाई राजनीतिक उद्देश्यका लागि कसैले प्रयोग गर्‍यो कि गरेन? भन्ने प्रश्न अनुसन्धानको विषय भने हुन सक्छ। विशेषगरी कुन क्षेत्रमा प्रदर्शन भयो, कसले आह्वान गर्‍यो, कसले सडक अवरोध र टायर बाल्ने गतिविधि संगठित गर्‍यो, प्रदर्शनकारीका माग आर्थिक मात्र थिए कि राजनीतिक पनि थिए, र बाह्य आर्थिक वा राजनीतिक समूहको कुनै भूमिका थियो कि थिएन—यी विषय प्रमाणसहित खोजिनुपर्छ।

सिरियाको अहिलेको अवस्था त्यसैले एउटा महत्वपूर्ण विरोधाभास हो—तेल छ, तर पर्याप्त उत्पादन छैन; पुनर्निर्माणको सम्भावना छ, तर पूर्वाधार कमजोर छ; अन्तर्राष्ट्रिय लगानीको ढोका खुल्दैछ, तर जनताको जीवन तत्काल सहज भएको छैन।

अन्ततः प्रश्न केवल ‘डिजेल किन महँगो भयो?’ भन्ने होइन। वास्तविक प्रश्न हो—असदपछिको नयाँ सिरियाले तेल, कृषि, व्यापार, विदेशी लगानी र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगलाई जनताको जीवनस्तर सुधारमा कति प्रभावकारी ढंगले बदल्न सक्छ? त्यसको जवाफ आगामी केही वर्षले दिनेछ। अहिलेको सडक प्रदर्शनले भने नयाँ सरकारलाई एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ—राजनीतिक परिवर्तन मात्र पर्याप्त हुँदैन, जनताको चुलो र रोजगारीमा पनि परिवर्तन देखिनुपर्छ।