रुसले इरानको समृद्ध (enriched) युरेनियम आफ्नो नियन्त्रणमा लिन प्रस्ताव अझै खुला रहेको जनाएको छ। क्रेमलिनका प्रवक्ता दिमित्री पेस्कोभका अनुसार राष्ट्रपति Vladimir Putin ले यसबारे पहिले नै अमेरिका र क्षेत्रीय पक्षहरूसँग कुरा गरिसकेका थिए, र प्रस्ताव अझै कायम छ।
यस प्रस्तावको मुख्य उद्देश्य इरानसँग रहेको करिब ४५० किलो ६०% समृद्ध युरेनियमलाई रुसमा सारेर तत्काल परमाणु तनाव कम गर्नु हो। यसले अमेरिकासँग भइरहेको आणविक वार्तालाई पुनः गति दिन र सैन्य तनाव घटाउन सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।
मेरो विश्लेषणमा, यो केवल प्राविधिक कदम मात्र होइन, कूटनीतिक दबाब र विश्वास निर्माणको रणनीति पनि हो। यदि इरानले आफ्नो उच्च समृद्ध युरेनियम रुसमा पठायो भने पश्चिमी देशहरूलाई तत्काल “nuclear breakout” को डर कम हुन्छ। अर्कोतर्फ इरानले पनि आफ्नो अधिकार पूर्ण रूपमा त्याग नगरी वार्तामा लचिलोपन देखाउन सक्छ।
तर मुख्य प्रश्न अझै बाँकी छ— के तेहरान यो प्रस्ताव स्वीकार गर्छ? हालसम्म रुसले प्रस्ताव खुला राखेको भए पनि त्यसमा ठोस सहमति भएको छैन। यही निर्णयले आगामी अमेरिका–इरान वार्ता र होर्मुज क्षेत्रको तनावमा ठूलो असर पार्ने देखिन्छ।
“इरानले स्वीकार गरे के हुन्छ, अस्वीकार गरे के हुन्छ ?”
यदि इरानले रुसको प्रस्ताव स्वीकार गर्यो भने र अस्वीकार गर्यो भने—दुवै अवस्थामा क्षेत्रीय राजनीति, युद्ध र विश्व अर्थतन्त्रमा ठूलो असर पर्न सक्छ। यसलाई दुई सम्भावित परिदृश्यमा बुझौँ।
१) इरानले स्वीकार गरे के हुन्छ?
यदि इरानले आफ्नो ६०% सम्म समृद्ध युरेनियम रुसलाई हस्तान्तरण गर्यो भने, सबैभन्दा पहिले परमाणु तनाव तुरुन्तै कम हुन्छ। अमेरिका, इजरायल र पश्चिमी देशहरूको मुख्य चिन्ता भनेकै इरानसँग रहेको उच्च समृद्ध युरेनियम हो, जुन थप प्रशोधन भए केही हप्तामै हतियार-स्तर (९०%) पुग्न सक्छ।
यसले कूटनीतिक वार्तालाई नयाँ गति दिन्छ। प्रतिबन्ध खुकुलो हुने, तेल निर्यात सहज हुने र होर्मुज जलडमरूमध्यको तनाव घट्ने सम्भावना बढ्छ। यस्तो अवस्थामा विश्व बजारमा तेलको मूल्य स्थिर हुन सक्छ।
राजनीतिक रूपमा, इरानले यसलाई “सम्झौतामार्फत दबाब घटाउने” रणनीति बनाउन सक्छ। तर घरेलु रूपमा कट्टरपन्थी समूहहरूले यसलाई कमजोरी वा झुकावका रूपमा पनि चित्रण गर्न सक्छन्।
२) इरानले अस्वीकार गरे के हुन्छ?
यदि इरानले प्रस्ताव अस्वीकार गर्यो भने, अमेरिका–इजरायल पक्षबाट सैन्य वा आर्थिक दबाब अझ बढ्ने सम्भावना हुन्छ। केही अमेरिकी अधिकारीहरूले “कुनै पनि माध्यमबाट” युरेनियम नियन्त्रणमा लिन सकिने चेतावनी दिइसकेका छन्।
यसको सीधा असर होर्मुज जलडमरूमध्यमा देखिन सक्छ, जहाँबाट विश्वको ठूलो हिस्सा तेल आपूर्ति हुन्छ। तनाव बढे तेलको मूल्य फेरि उकालो लाग्न सक्छ, जसको असर नेपालजस्ता आयात-निर्भर देशमा पनि पर्छ—पेट्रोलियम मूल्य, ढुवानी र महँगी बढ्न सक्छ।
स्वीकार गर्दा इरानले युद्धको जोखिम घटाएर आर्थिक राहत पाउन सक्छ। अस्वीकार गर्दा राष्ट्रवादी छवि बलियो देखिए पनि सैन्य जोखिम, प्रतिबन्ध र विश्व बजारमा अस्थिरता बढ्न सक्छ।
अहिले सबैभन्दा ठूलो प्रश्न विश्वासको हो—इरानले रुसलाई विश्वास गर्छ कि गर्दैन, र अमेरिका–पश्चिमले रुसलाई मध्यस्थका रूपमा स्वीकार गर्छ कि गर्दैन।
