Friday 22nd October 2021

नारायण कोइरालाको लघुकथा ‘बा र म’ को शल्यक्रिया


खेमराज पोखरेल – पाल्पा तानसेनका लघुकथाकार नारायण कोइराला हाल युएईमा वैदेशिक रोजगारीमा छन् । उदियमान लघुकथाकार कोइरालाको यो ‘बा र म’ शीर्षकको लघुकथा सेतो मसी अनलाईनमा भदौ २२, २०७८ मा प्रकाशित भएको थियो । सोही लघुकथामा केही शल्यक्रियात्मक प्रतिक्रिया लेख्दैछु ।

लघुकथाको उठान ः
‘आज बाको मुख हेर्ने दिन। धेरै वर्षदेखि म बाबाको मुख खाली हात हेर्दै थिएँ। हामी सन्तुष्ट थियौँ । न त बाले मलाई उपहार नदिएकोमा गुनासो गर्नुहुन्थ्यो। म पनि मुखसम्म हेर्न पाएकोमा खुसी थिएँ ।’ भन्ने वाक्यबाट लघुकथाको उठान भएको छ । खाली हात बाबाको मुख हेर्दै गरेको कथानकले कौतूहल जन्माएको छ । त्यसपछिको अर्को वाक्यले बाबाछोराका बीचमा कुनै गुनासा नभएको र खुसी भएको प्रसङ्गले उठान दर्बिलो भएको छ ।

लघुकथाको विकासः
‘यसपाली बालाई राम्रै उपहारको बेबस्था गरँे। बा भने मेरो उपहारसँग अनविज्ञ हुनुहुन्थ्यो । मुख हेर्ने दिनकै लागि उपहार सस्पेन्स राखें।’ भन्ने वाक्यले लघुकथाको कथानकलाई अगाडि बढाएको छ । यो पल्ट छोरो बाबुलाई मुख हेर्न उपहारको व्यवस्था गरेको छ । उपहार पनि सस्पेन्समा राखेको छ । त्यसैले यो वाक्यले लघुकथाको कथानक विकासका लागि महत्त्पूर्ण भूमिका खेलेको छ ।
तर यो खण्डमा माथि उल्लेखित गरिएका दुई वाक्यमा दोस्रो वाक्यले लघुकथालाई विस्तार गर्न खोजेको छ, जुन लघुकथा लेखनको बाधा हो । बुबा उपहारसँग अनभिज्ञ हुनुहुन्थ्यो भनेपछि पछिल्लो वाक्य उपहार सस्पेन्समा राखेँ भन्नु पर्दैनथ्यो । किनकि यी दुवै वाक्यले एउटै अर्थ दिन्छन् ।

लघुकथाको उत्कर्ष ः
‘बिहानै विदेशबाट फोन गर्दा ,“उपहार लिएर साथी घरमा पुगिसकेको थियो। फोन गर्दा बाले मेरो उपहार र आफ्नो अनुहार देखाउनु भयो। धेरैबेर हाँस्यौ , बोल्यौ। अनि भन्नुभयो – “अर्को वर्ष जसरी पनि घर आउनु पर्छ हैं।“ मैले हुन्छ बा! भनेको थिएँ।’ भन्ने वाक्यले कथानकलाई उत्कर्षमा पुर्याएको छ । यसरी कथानकलाई उत्कर्षमा पुर्याउँदा मूल रूपमा दुई महत्त्वपूर्ण सन्देश कथानकले दिएको छ । प्रथम त उपहार देखेर बुबा निकै खुसी हुनुभएको छ । छोरा पात्र पनि निकै खुसी भएको छ । खुसीको कारण पहिलो पल्टको उपहार हो । तर तत्क्षण नै कथानकले आफ्नो उत्कर्षलाई उचाईमा पुर्याउँदै बाबाले “अर्को वर्ष जसरी पनि घर आउनु पर्छ हैं।“ भनेको भनाइबाट महत्त्वपूर्ण उपहार त त्यो सामान होइन नि तँ परदेश लागेको छोरो घर आउनु पो हो भन्ने कुरा बुझिन्छ । जसले उपहार गौण र छोरो आउने कुरा प्रधान भएको उत्कर्ष बनाउँछ । यो उत्कर्ष एकदम चातुर्यले भरपूर छ ।

लघुकथाको ह्रासः
‘तर अहिले म घरमै भएपनि फोटोमै बाबाको मुख हेर्ने दिन मनाउँछु।’ भन्ने वाक्यले कथानकलाई ह्रास गरेर समापनतिरको कौतूहलको बाटो निर्माण गरेको छ । यो कुरा पनि लघुकथा लेखनको ज्यादै महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । सामान्यतया लघुकथाकारहरू यो बुँदामा आएर विस्तार गर्न पुग्छन् । जसले लघुकथालाई बोझिलो बनाउँछ । तर यो लघुकथामा लघुकथाको ह्रास नियम मजाले अबलम्बन गरिएको छ ।
लघुकथाको अन्त्य ः
‘किनकि म विदेश छोडीसकेको छु भने बाबाले संसार ।’ भन्ने वाक्य लघुकथाको अन्त्य वाक्य हो । यो वाक्यले बाबाले महत्तवपूर्ण उपहार छोरो फिर्ता आउने आसलाई त्यागेर परमधामको यात्रा गरेको कुरा उल्लेख भएको छ । अन्त्यमा जति पैसा कमाए पनि बाबुले चाहेको छोरो घर फर्किने उपहार नपाएको विपर्यास परिवेश देखाएर वैदेशिक रोजगारीका पीडा, सन्तानमोह तथा विपरीत परिवेशको सिर्जना गरिएको छ ।

इम्प्रेसन ः उपरोक्त लघुकथा लघुकथाको सिद्धान्तअनुरूप लघु छ । जम्मा १२४ शब्द छन् । शब्दअनुशासनलाई गज्जबले स्वीकार गरिएको छ । कथानकमा संक्षिप्तता छ । याने कि आयाम पनि लघु छ । लघुकथामा हुनुपर्ने पात्रको संक्षिप्तता पनि छ । मूल रूपमा प्रमुख दुई पात्र छन् । थोरै पात्रको कथावस्तु लघुकथाको सौन्दर्य हो । लघुकथाको उठान मीठोसँग भएको छ । कथानकलाई चातुर्यले एकै घटनाका रूपमा मिलाइएको छ । लघुकथाका कथानकमा कम्तिमा दुई तादात्म्य भएका घटना हुनु जरुरी हुन्छ । यो लघुकथामा यस्तै तादात्म्य भएका दुई घटना छन् । पहिलो घटना म पात्रले आफ्नो बाबुलाई बिनाउपहार मुख हेर्ने गरेको र कुनै समस्या नरहेको देखाइएको छ भने अर्को घटनामा धनसम्पत्तिको पछाडि लाग्दा भौतिक उपहार त भएको तर बाबु गुमाएको वैदेशिक रोजगारीका पीडा देखाइएको छ । समापनमा देखिएको बाबुको मृत्युको कथानकले कथानकलाई कौतूहल बनाइदिएको छ । जुन लघुकथाको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण गुण हो । यो सुन्दर समापन हो । कौतूहल पनि छ । विपरीत भावमा समापन पनि छ । हठात अन्त्य पनि भएको छ । समग्रमा सुन्दर लघुकथाको निर्माण भएको छ ।


Loading...
सम्बन्धित शीर्षकहरु

जन्मदिनको अवसरमा शुभकामनासहित बन्दना घिमिरे - भरतपुर,चितवनकी चेली,सफल व्यवसायी, कुशल पाठक र लघुकथाकार गीता शर्मा चापागाईंले मिति २०७८/७/४ गते हाम्राे…

तितोपाटी- वैदेशिक रोजगारीका लागि भन्दै दुबई गएर अलपत्र परेका पर्साको बहुदरमाई नगरपालिका घर भएका सात युवा उद्धार पश्चात घर फर्केका…

जुनेली परिकल्पना गरी जोडेम हामी धेरै मीत, ज्ञान,भाव,साहित्यमा सधै हुन्छ हाम्रो जीत, सत्यता र शीतलताको प्रतीक बन्यो जुनेली शीत, विश्वास…

प्रतिकृयाहरू