नेपाल कुनै पनि देशको भूराजनीतिक प्रयोगशाला होइन। नेपाल आफ्नै इतिहास, संस्कृति, पहिचान र सार्वभौमिक अस्तित्व भएको स्वतन्त्र राष्ट्र हो। नेपाली जनताले आफ्नो नेतृत्व आफैं छान्ने अधिकार राख्छन् र नेपालको भविष्य निर्धारण गर्ने अधिकार पनि नेपाली जनतामै निहित छ। बाहिरबाट बसेर नेपालको राजनीति, नेतृत्व र जनताको निर्णयलाई केवल रणनीतिक दृष्टिले हेर्नु वा नियन्त्रण गर्न खोज्नु समान सम्बन्धको भावना होइन।
नेपाल र भारतबीच ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र जनस्तरको सम्बन्ध गहिरो छ। खुला सीमा, सामाजिक सम्बन्ध, भाषा, संस्कृति र आर्थिक आदानप्रदानले दुवै देशलाई नजिक ल्याएको छ। तर कुनै पनि सम्बन्ध केवल भावनात्मक नाराले मात्र टिक्दैन। सम्बन्ध टिक्नका लागि समानता, सम्मान, विश्वास र एकअर्काको सार्वभौमिकताको सम्मान आवश्यक हुन्छ।
धेरै नेपाली जनतामा भारतप्रति असन्तुष्टि केवल भावनात्मक प्रतिक्रिया होइन, विगतका केही घटनाहरू र अनुभवबाट बनेको धारणा हो। नेपालको आन्तरिक राजनीति, आर्थिक निर्णय र विदेश नीतिमा बाह्य प्रभाव पर्ने गरेको अनुभूति धेरै नेपालीले व्यक्त गर्दै आएका छन्। यही कारणले नेपालमा राष्ट्रिय स्वाभिमान र स्वतन्त्र निर्णय क्षमताको विषय बलियो रूपमा उठ्ने गरेको छ।
सन् २०१५ को नाकाबन्दी नेपाली जनमानसमा गहिरो रूपमा अंकित घटना हो। त्यस समयमा नेपालले गम्भीर मानवीय र आर्थिक समस्या भोगेको थियो। भारतले नाकाबन्दी नभई सीमा अवरोध भएको बताउँदै आए पनि धेरै नेपालीले त्यसलाई राजनीतिक दबाबका रूपमा बुझे। यस्ता घटनाहरूले दुई देशबीचको विश्वासमा असर पारेको तथ्य अस्वीकार गर्न सकिँदैन।
नेपालको पारवहन अधिकार पनि लामो समयदेखि महत्वपूर्ण विषय रहँदै आएको छ। भूपरिवेष्ठित राष्ट्रका रूपमा नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय कानुनअनुसार सहज पारवहन सुविधा पाउनुपर्छ। कुनै पनि छिमेकी राष्ट्रसँगको सम्बन्धमा निर्भरता होइन, समान अधिकार र विकल्पको सुनिश्चितता आवश्यक हुन्छ।
नेपाल–भारत सम्बन्धमा सीमा विवाद पनि एउटा संवेदनशील विषय हो। कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुरालगायत क्षेत्रबारे नेपालले आफ्नो दाबी राख्दै आएको छ। सीमा समस्या समाधानका लागि भावनात्मक बहसभन्दा तथ्य, प्रमाण र कूटनीतिक संवाद आवश्यक हुन्छ। छिमेकी राष्ट्रहरूबीच सम्मानजनक समाधान नै दीर्घकालीन हितमा हुन्छ।
नेपालले आफ्नो विदेश नीति स्वतन्त्र रूपमा सञ्चालन गर्न पाउनुपर्छ। कुनै पनि देशसँग सम्बन्ध विस्तार गर्नु, पूर्वाधार, व्यापार वा कूटनीतिक साझेदारी गर्नु नेपालको सार्वभौम अधिकार हो। नेपालले भारत, चीन वा विश्वका अन्य राष्ट्रसँग सम्बन्ध राख्दा त्यसलाई कुनै एक देशको प्रभावको दृष्टिले हेर्नु उचित हुँदैन।
नेपालले विगतमा आफूलाई शान्ति क्षेत्र घोषणा गर्ने प्रस्ताव अघि सारेको थियो। त्यस प्रस्तावले नेपालको शान्तिपूर्ण पहिचान र अन्तर्राष्ट्रिय भूमिकालाई बलियो बनाउने उद्देश्य राखेको थियो। यस्ता विषयमा क्षेत्रीय शक्ति राष्ट्रहरूको दृष्टिकोणले पनि नेपालको जनमानसमा प्रश्नहरू जन्माएको देखिन्छ।
आजको नेपाल नयाँ पुस्ताको चेतनासँग अघि बढिरहेको छ। नेपाली युवाहरू आफ्नो देशलाई कसैको सुरक्षा छाता वा प्रभाव क्षेत्रको रूपमा होइन, आत्मनिर्भर र सम्मानित राष्ट्रका रूपमा हेर्न चाहन्छन्। उनीहरूलाई मित्रता चाहिन्छ, तर बराबरीको आधारमा।
नेपालको समस्या केवल बाह्य कारणले मात्र सिर्जना भएको होइन। आन्तरिक राजनीतिक कमजोरी, भ्रष्टाचार, अस्थिरता र कमजोर संस्थाहरू पनि विकासका बाधक हुन्। तर बाह्य सम्बन्धमा पनि राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकतामा राख्नु कुनै राष्ट्रवादको अतिवाद होइन, यो सामान्य राज्य व्यवहार हो।
कुनै पनि शक्तिशाली राष्ट्रले साना छिमेकी राष्ट्रसँग व्यवहार गर्दा विशेष संवेदनशीलता देखाउनुपर्छ। ठूलो देश हुनु भनेको सानो देशको निर्णयमा प्रभाव जमाउने अधिकार होइन। वास्तविक महानता भनेको छिमेकीको स्वतन्त्रता र सम्मानको रक्षा गर्नु हो।
नेपाललाई बजार, सुरक्षा क्षेत्र वा रणनीतिक खेलको मैदानका रूपमा हेर्ने कुनै पनि सोच स्वीकार्य हुन सक्दैन। नेपालसँग आफ्नै जनता छन्, आफ्नै संविधान छ, आफ्नै राष्ट्रिय आकांक्षा छ। नेपालको निर्णय काठमाडौंमा हुनुपर्छ, बाहिरी दबाबमा होइन।
भारतसँग नेपालको सम्बन्ध बिगार्नु नेपालको हितमा छैन, तर सम्बन्धको नाममा असमानता स्वीकार गर्नु पनि नेपाली जनताको हितमा छैन। मित्रता त्यही बलियो हुन्छ जहाँ दुवै पक्षले एकअर्काको सम्मान गर्छन्।
नेपाललाई भारतको विरोध होइन, बराबरीको सम्बन्ध चाहिएको हो। नेपाललाई सहयोग चाहिएको हो, नियन्त्रण होइन। साझेदारी चाहिएको हो, दबाब होइन। विश्वास चाहिएको हो, शंका होइन।
छिमेकी राष्ट्रहरूबीच स्थायी मित्रता त्यतिबेला मात्र सम्भव हुन्छ जब ठूला र साना भन्ने मानसिकता अन्त्य हुन्छ। राष्ट्रिय स्वाभिमान कुनै देशविरोधी भावना होइन। आफ्नो भूमि, आफ्नो निर्णय र आफ्नो भविष्यप्रति जिम्मेवार हुनु हरेक राष्ट्रको अधिकार हो।
आजको विश्वमा कुनै पनि देश एक्लै अघि बढ्न सक्दैन। नेपाललाई पनि सबै छिमेकी र विश्व समुदायसँग सहकार्य आवश्यक छ। तर सहकार्यको आधार समानता हुनुपर्छ। कुनै पनि सम्बन्धमा सम्मान हरायो भने दूरी बढ्न थाल्छ।
नेपालका जनताले अब भावनात्मक नाराभन्दा व्यवहारिक परिणाम खोजिरहेका छन्। उनीहरू विकास, रोजगारी, पूर्वाधार र आत्मनिर्भरता चाहन्छन्। त्यसका लागि नेपालले आफ्नै क्षमता बढाउँदै सबैसँग सन्तुलित सम्बन्ध राख्नुपर्छ।
अन्ततः नेपाल कसैको विरुद्ध होइन, आफ्नै पक्षमा उभिन चाहन्छ। नेपालको सार्वभौमिकता, राष्ट्रिय हित र स्वतन्त्र निर्णय क्षमताको सम्मान हुनु नै वास्तविक मित्रताको आधार हो।
नेपाललाई नियन्त्रण गर्ने होइन, सम्मान गर्ने सम्बन्ध आवश्यक छ। किनकि असल छिमेकी त्यो होइन जसले प्रभाव जमाउँछ, असल छिमेकी त्यो हो जसले विश्वास निर्माण गर्छ।
- Toyanath upekshit.
