चिनियाँ पाइपलाइनले म्यानमारको युद्ध लम्ब्याइरहेको छ

चीनले म्यानमारको रणनीतिक ऊर्जा पूर्वाधारमा गरेको लगानी अहिले त्यहाँ जारी गृहयुद्धको एउटा महत्वपूर्ण कारण बन्न पुगेको विश्लेषण गरिएको छ।

सन् २०१३ मा चीनले म्यानमारको समुद्री बन्दरगाह सहर क्याउकफ्यु (Kyaukphyu) बाट चीनको सीमासम्म प्राकृतिक ग्यास पाइपलाइन निर्माण गरेको थियो। त्यसपछि सन् २०१७ मा त्यसकै समानान्तर तेल पाइपलाइन पनि सञ्चालनमा ल्यायो। यी परियोजनाहरूले चीनलाई म्यानमारको ठूलो श्वे ग्यास क्षेत्र (Shwe Gas Field) सम्म पहुँच दिलाउनुका साथै मध्यपूर्वबाट आउने तेलका लागि छोटो मार्ग उपलब्ध गरायो। साथै, तत्कालीन लोकतान्त्रिक सरकारको समयमा यी परियोजनाहरूबाट राजस्व पनि प्राप्त भइरहेको थियो।

तर त्यसपछि म्यानमारमा सैन्य विद्रोह भयो र देश गृहयुद्धमा फस्यो।

सैन्य शासनले आफ्नो नियन्त्रणमा रहेका क्षेत्र हुँदै जाने यी पाइपलाइनहरूको सुरक्षा गर्न आफ्ना सेना परिचालन गरिरहेको छ। यसको मुख्य उद्देश्य चीनबाट प्राप्त हुने आर्थिक भुक्तानी र रणनीतिक लाभ सुरक्षित गर्नु रहेको बताइन्छ।

अर्कोतर्फ, चीनको आफ्नै रणनीतिक स्वार्थ पनि जोडिएको छ। विश्लेषणअनुसार, बेइजिङ बलियो र पूर्ण रूपमा स्थिर म्यानमार सरकार चाहँदैन, किनकि त्यस्तो सरकारले चीनसँग थप सम्झौता वा सर्तहरू राख्न सक्ने सम्भावना हुन्छ। त्यसैले चीनले एकातर्फ सैन्य शासनसँग सम्बन्ध कायम राख्दै आएको छ भने अर्कोतर्फ पाइपलाइनका महत्वपूर्ण स्थानहरूको सुरक्षा गर्न केही स्वतन्त्र सशस्त्र समूहहरूसँग पनि सम्बन्ध राखेको बताइएको छ।

यसको परिणामस्वरूप म्यानमारमा सैन्य सरकार र प्रतिरोध समूहहरूबीचको संघर्ष लामो समयसम्म स्थिर द्वन्द्वको अवस्थामा रहन पुगेको छ। विश्लेषकहरूका अनुसार, यस्तो अवस्था चीनको हितअनुकूल छ, किनकि यसले चीनलाई आफ्नो रणनीतिक ऊर्जा आपूर्ति निरन्तर कायम राख्न मद्दत गर्छ।

यो विषय किन महत्वपूर्ण छ?

यो घटनाले आधुनिक चिनियाँ विदेश नीतिको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष देखाउँछ—जहाँ ऊर्जा सुरक्षा र रणनीतिक प्रभावलाई राजनीतिक स्थिरता वा लोकतान्त्रिक शासनभन्दा प्राथमिकता दिइएको आरोप लाग्ने गरेको छ।

यसले अर्को ठूलो पाठ पनि दिन्छ—विदेशी शक्तिले निर्माण गरेको ऊर्जा पूर्वाधार शान्तिको समयमा आर्थिक सहकार्यको माध्यम बन्न सक्छ, तर युद्धको समयमा त्यही पूर्वाधार शक्ति र नियन्त्रणको साधन बन्न सक्छ।

ऊर्जा र द्वन्द्वबीचको सम्बन्ध नयाँ विषय होइन। पछिल्लो समय इरानसँग सम्बन्धित युद्ध र तनावका कारण अमेरिका र युरोपमा इन्धनको मूल्यमा ठूलो प्रभाव परेको देखिएको छ। विकासशील देशहरूमा यसको असर अझ गम्भीर हुन सक्छ।

युद्धको स्वरूप र विस्तारमा ऊर्जा निर्भरताले कस्तो भूमिका खेल्छ भन्ने कुरा इरानको संकटले विश्वलाई देखाइरहेको छ। म्यानमारको अवस्था भने अझै शान्त रूपमा अघि बढिरहेको भए पनि मानवीय दृष्टिले यसको मूल्य निकै ठूलो छ।

अब के गर्न सकिन्छ?

विश्लेषकहरूले चीनको रणनीतिक प्रभावलाई सन्तुलनमा ल्याउन केही उपायहरू सुझाव दिएका छन्।

तीमध्ये:

• प्रतिरोध समूहहरूको नयाँ संयुक्त संगठन SCEF सँग संवाद र सहकार्य बढाउने।
• लोकतान्त्रिक तथा मानवीय सहायता तत्काल वृद्धि गर्ने।
• पाइपलाइन आसपासका क्षेत्रमा प्रतिरोध समूहहरूले हासिल गरेका सैन्य सफलतालाई आगामी ट्रम्प–सी चिनफिङ वार्ता जस्ता कूटनीतिक संवादमा प्रयोग गर्दै चीनलाई सैन्य शासनलाई दिइरहेको समर्थन घटाउन दबाब दिने।

म्यानमारको युद्ध केवल आन्तरिक राजनीतिक संघर्ष मात्र होइन। यसले देखाउँछ कि ऊर्जा, भू–राजनीति र अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति प्रतिस्पर्धाले कसरी एउटा देशको भविष्य र लाखौं मानिसको जीवनलाई प्रभावित गर्न सक्छ।