दसैँ आयो तिहार आयो; पात्रोका पानाहरू फेरिए, ऋतुहरू फेरिए, समयको प्रवाहसँगै संसार फेरियो, तर परदेशीको जीवनमा न त परिस्थितिले कोल्टे फेर्यो, न त प्रतीक्षाको अन्त्य भयो। हरेक वर्ष चाडपर्वहरू ढोकैमा आइपुग्छन्, तर घर जाने रहर भने मनको कुनै कुनामा थन्किएर बस्छ। अरूका आँगनमा खुसीका दीपहरू झलमल्ल बल्दा, परदेशीका आँखाभित्र सम्झनाका हजारौँ दीपहरू एकसाथ बल्छन्। बाहिर हाँसोको आवरण ओढेर हिँड्नुपर्छ, भित्र भने सम्झनाका असङ्ख्य तुफानहरू चलिरहेका हुन्छन्।
दस, बाह्र, पन्ध्र, अठार वर्ष कसरी बिते, पत्तै भएन। जीवनको हिसाबकिताब गर्न बस्दा पो थाहा हुन्छ—उमेर मात्र बितेको रहेनछ, आफ्नै मान्छेहरूसँग बिताउनुपर्ने अनमोल क्षणहरू पनि समयको गर्भमा विलीन भइसकेछन्। आफू परदेशमा पसिना बगाउँदै गर्दा घरमा कसैको विवाह भयो, कसैको व्रतबन्ध भयो, कसैको पूजा–अनुष्ठान सम्पन्न भयो, कसैको जन्म भयो, कसैले संसार छोडेर गयो। कतिपय अनुहारहरू अन्तिम पटक देख्ने अवसरसमेत मिलेन। कसैको सुखमा सामेल हुन पाइएन, कसैको दुःखमा काँध थाप्न पाइएन। जीवनका कति महत्त्वपूर्ण अध्यायहरू आफ्नै अनुपस्थितिमा लेखिए, आफ्नै अनुपस्थितिमा पढिए र आफ्नै अनुपस्थितिमै समाप्त पनि भए।
विडम्बना त के छ भने, घरमा हामीलाई सम्झिनेहरू भन्छन्, “परदेशमा त पैसा कमाएकै छौ नि!” मानौँ पैसाले छुटेका क्षणहरू किन्न मिल्छ, मानौँ नोटका बिट्टाले बितिसकेको समय फर्काउन सक्छन्, मानौँ बैंक खातामा जम्मा भएको रकमले आफ्ना मान्छेहरूसँग छुटेका अँगालाहरूको क्षतिपूर्ति दिन सक्छ! पैसा कमाइयो होला, तर त्यसको मूल्यमा कति चाडपर्व गुमे, कति पारिवारिक जमघट छुटे, कति खुसीहरू तस्बिरमा मात्र सीमित भए—त्यसको लेखाजोखा राख्ने कुनै लेखापाल हुँदैन।
तिहार आउँछ, गाउँघर झिलिमिली हुन्छ, देउसी–भैलोको गुञ्जन सुनिन्छ, दिदीबहिनी र दाजुभाइका निधारमा सप्तरङ्गी टीका सजिन्छ। यता परदेशमा भने ड्युटीको समय मिलाउनुपर्छ, छुट्टीको हिसाब गर्नुपर्छ, सुपरभाइजरको अनुहार पढ्नुपर्छ! घरमा भाइटीकाको साइत हेरिन्छ, यहाँ ड्युटीको टाइम टेबल हेरिन्छ। घरमा सेलरोटी पाक्छ, यहाँ भोक लागेपछि जे उपलब्ध हुन्छ, त्यही खाइन्छ। घरमा देउसी खेलिन्छ, यहाँ ओभरटाइमको हिसाब जोडिन्छ। अनि कसैले सोध्छ, “यसपालि तिहारमा घर जाने होइन?” मनले भन्छ—जाने त हो नि, तर मनले चाहेर मात्र हुने भए यो जिन्दगीमा यति धेरै चाडपर्व परदेशमै किन बित्थे र?
हामी पनि रहरले परदेशिएका कहाँ हौँ र! कसैको काँधमा परिवारको जिम्मेवारी थियो, कसैको आँखामा सन्तानको भविष्य, कसैको मनमा गरिबीको अँध्यारो चिर्ने सपना। आफ्ना रहरहरूलाई तिलाञ्जली दिएर अरूका सपना सजाउन निस्किएका हामीले कतिपय अवस्थामा आफ्नो जीवनलाई नै प्रतीक्षालय बनायौँ। अरूको भविष्य उज्यालो पार्ने क्रममा आफ्नै वर्तमानका कति उज्याला क्षणहरू अँध्यारोमै हराए, त्यसको अनुभूति त चाडपर्वका बेला झन् तीव्र हुन्छ।
तैपनि परदेशी हौँ, रोएर मात्रै कहाँ हुन्छ र! आँसु पुछेर फेरि हाँस्नुपर्छ, मन सम्हालेर फेरि काममा जानुपर्छ। घरबाट फोन आउँछ, “के छ, सन्चै छौ?” अनि जवाफ दिन्छौँ, “सबै ठिक छ।” जबकि त्यो सानो वाक्यभित्र कति अधुरा रहर, कति नबोलेका पीडा र कति लुकाइएका आँसुहरू थुनिएका हुन्छन्, त्यो आफ्नै मनलाई मात्र थाहा हुन्छ।
समयले एउटा कुरा राम्ररी सिकायो—परदेशमा पैसा कमाउन सकिन्छ, तर बितेको समय कमाउन सकिँदैन। घर बनाउन सकिन्छ, तर सँगै बिताउन नपाएका क्षणहरूको पुनर्निर्माण गर्न सकिँदैन। उपहार पठाउन सकिन्छ, तर आफ्नै हातले निधारमा टीका लगाइदिँदाको आत्मीयता कुरियर गर्न सकिँदैन।
अन्ततः जीवन भनेको कमाइको विवरण मात्र रहेनछ; यो त सम्झनाहरूको सङ्ग्रह, छुटेका अवसरहरूको पीडा र बाँकी रहेका आशाहरूको निरन्तर यात्रा रहेछ। दसैँ–तिहार हरेक वर्ष आउँछन्, आउँदै गर्छन्; तर उमेरको एउटा पाना पल्टिएपछि त्यो पाना फेरि फर्केर आउँदैन।
त्यसैले यो तिहारमा घर जान नपाउने सम्पूर्ण परदेशी मनहरूलाई एउटा सानो सन्देश—आफ्नो हाँसो नमेटाउनुहोस्, आफ्नो अस्तित्व नबिर्सनुहोस्। हामीले गुमाएका क्षणहरू फर्काउन नसके पनि, बाँकी रहेका क्षणहरूलाई अर्थपूर्ण बनाउन अवश्य सक्छौँ।
किनकि परदेशी हुनु भनेको देश छोड्नु मात्र होइन रहेछ; कहिलेकाहीँ आफ्नै जीवनका सबैभन्दा सुन्दर उत्सवहरूमा पाहुना बन्नसमेत नपाउनु रहेछ।
✍️रोजिना ढुंगाना
झापाबाट
