नेपाली कांग्रेसको पछिल्लो राष्ट्रिय भेलामा ‘सनातन धर्मलाई राष्ट्रिय पहिचान’ बनाउने विषय उठ्नु सामान्य भाषिक परिवर्तन मात्र होइन, पार्टीको विगतको राजनीतिक निर्णयमाथि पुनर्विचारको संकेत पनि हो। तर यहाँ सबैभन्दा ठूलो प्रश्न कांग्रेसले किन स्पष्ट शब्दमा आफ्नो विगतको निर्णयको समीक्षा गरेन ?
यदि धर्मनिरपेक्षताको बाटोमा जानु ऐतिहासिक भूल थियो भन्ने महसुस भएको हो भने, कांग्रेसले जनतासामु त्यसलाई स्वीकार गर्दै स्पष्ट रूपमा भन्न सक्थ्यो—‘हामीले विगतमा गरेको निर्णय पुनर्विचार गर्न आवश्यक देख्यौँ।’ तर त्यसो नगरी ‘सनातन धर्म राष्ट्रिय पहिचान हो’ भन्ने अपेक्षाकृत धुमिल भाषा प्रयोग गर्नुले कांग्रेस अझै पनि आफ्नो पुरानो निर्णयबाट पूर्ण रूपमा पछि हट्न हिच्किचाइरहेको देखाउँछ।
यसको अर्को अर्थ के हुन सक्छ भने कांग्रेस दुईवटा राजनीतिक धारलाई एकैपटक समेट्न खोजिरहेको छ। एकातिर धर्मनिरपेक्षताको पक्षमा रहेका नेता, मतदाता र राजनीतिक शक्तिलाई असन्तुष्ट बनाउन नचाहने; अर्कोतिर नेपालमा बढिरहेको सनातन/हिन्दु पहिचानको राजनीतिक मागलाई पनि बेवास्ता गर्न नसक्ने। त्यसैले ‘हिन्दु राष्ट्र’ भन्न नसक्ने, तर ‘सनातन धर्म राष्ट्रिय पहिचान’ भन्न सक्ने बीचको बाटो रोजिएको देखिन्छ। यो राजनीतिक रूपमा सुरक्षित भाषा हुन सक्छ, तर वैचारिक रूपमा भने अस्पष्ट छ।
विमलेन्द्र निधि र प्रकाशशरण महतबीच सार्वजनिक मञ्चमै भएको विवादले यही असमञ्जसलाई अझ उजागर गरेको छ। यदि कांग्रेसको आधिकारिक धारणा साँच्चै परिवर्तन भएको हो भने त्यो विवाद मञ्चमै कागज खोसाखोसको तहमा पुग्नुपर्ने थिएन। पार्टीले पहिले नै धर्म, धार्मिक स्वतन्त्रता, सनातन पहिचान र राज्यको स्वरूपबारे स्पष्ट वैचारिक निष्कर्ष निकाल्नुपर्थ्यो। तर नेतृत्व आफैँ एउटै विषयमा विभाजित देखिनु भनेको कांग्रेसले आफ्नो पुरानो निर्णयको मूल्याङ्कन अझै खुलेर गर्न नसकेको संकेत हो।
अझ महत्वपूर्ण कुरा, राष्ट्रिय पहिचान र राज्यको संवैधानिक चरित्र एउटै कुरा होइन। नेपालमा सनातन परम्परा, हिन्दु–बौद्ध संस्कृति र धार्मिक विविधता ऐतिहासिक पहिचानका महत्वपूर्ण पक्ष हुन्। तर त्यसलाई राष्ट्रिय पहिचान भन्दैमा स्वतः नेपाल हिन्दु राष्ट्र बन्ने होइन। त्यसैले कांग्रेसले जनतालाई आधा कुरा मात्र सुनाएर राजनीतिक लाभ लिन खोज्नुको सट्टा स्पष्ट रूपमा भन्नुपर्छ—धर्मनिरपेक्षताको वर्तमान संवैधानिक व्यवस्था सही थियो कि थिएन? गलत थियो भने किन गलत थियो? र गलत थियो भने त्यसलाई सच्याउन कांग्रेस के गर्न तयार छ?
कांग्रेसको समस्या अहिले हिन्दु राष्ट्रमा फर्कियो कि फर्किएन भन्ने मात्र होइन; समस्या उसको राजनीतिक इमानदारी र वैचारिक स्पष्टताको पनि हो। विगतको निर्णय सही थियो भने त्यसको पक्षमा दृढतापूर्वक उभिनुपर्छ, गलत थियो भने त्यसलाई स्वीकार गरेर जनतासँग क्षमा माग्न वा पुनर्विचार गर्न पनि डराउनु हुँदैन। ‘सनातन धर्म राष्ट्रिय पहिचान हो’ भन्ने सुन्दर तर दोहोरो अर्थ लाग्ने वाक्यले इतिहासको गल्ती सच्याउँदैन; त्यसका लागि स्पष्ट राजनीतिक स्वीकारोक्ति र स्पष्ट संवैधानिक दृष्टिकोण चाहिन्छ। कांग्रेसले अब जनताको भावनालाई हेरेर शब्द बदल्ने होइन, आफ्नो विचार के हो भनेर स्पष्ट पार्ने समय आएको छ।
