आधुनिक युद्धको नयाँ युगको संकेत

आजको विश्व तीव्र रूपमा प्रविधिमुखी बन्दै जाँदा युद्धको स्वरूप पनि गहिरो परिवर्तनको चरणमा पुगेको छ। कुनै समय बन्दुक, ट्याङ्क र सैनिकहरूको प्रत्यक्ष भिडन्तले युद्धको परिभाषा तय गर्थ्यो भने आज त्यसको ठाउँ अत्याधुनिक ड्रोन, थर्मल क्यामेरा र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले लिन थालेको छ। यही परिवर्तनको सन्दर्भमा US Marine Corps ले आफ्ना सैनिकहरूका लागि ‘ह्युमन स्टेल्थ’ सुट खरिद गर्ने योजना बनाउनु केवल एउटा सैन्य सुधार मात्र होइन, आधुनिक युद्धको नयाँ युगको संकेत पनि हो।

परम्परागत रूपमा सैनिकहरू जंगल, मरुभूमि वा हिमाली क्षेत्रमा आफूलाई लुकाउन ‘क्यामोफ्लाज’ पोसाक प्रयोग गर्थे। तर आजका ड्रोनहरू केवल आँखाले देखिने दृश्यमा मात्र निर्भर छैनन्; तिनीहरू शरीरको तापक्रमसम्म पहिचान गर्न सक्ने क्षमताले सुसज्जित छन्। यस्तो अवस्थामा पुराना पोसाकहरू अप्रभावी बन्दै गएका छन्। अब युद्धक्षेत्रमा “देखिनु” मात्र होइन, “महसुस नहुनु” पनि उत्तिकै आवश्यक भएको छ। यही कारणले नयाँ स्टेल्थ प्रविधिले सैनिकहरूको शरीरबाट निस्कने तापलाई नियन्त्रण गरेर उनीहरूलाई शत्रुका सेन्सरबाट लुकाउने प्रयास गरिरहेको छ।

तर यो केवल प्रविधिको विकासको कथा मात्र होइन; यसले युद्धको नैतिक र मानवीय पक्षमा पनि गम्भीर प्रश्नहरू उठाएको छ। Artificial Intelligence को तीव्र विकाससँगै ड्रोनहरू अझ स्वचालित बन्दै गएका छन्। केही अवस्थामा त लक्ष्य पहिचान र आक्रमणको निर्णयसमेत मेसिनले गर्न सक्ने अवस्था नजिकिँदै छ। यसले युद्धलाई छिटो, सटीक र प्रभावकारी बनाउने भए पनि मानव संवेदनशीलताको अभावले यसलाई अझ निर्दयी र भयावह बनाउन सक्छ।

अर्कोतर्फ, जब युद्धमा मानिसको प्रत्यक्ष सहभागिता घट्दै जान्छ, तब युद्ध सुरु गर्ने निर्णय पनि सहज बन्न सक्छ। आफ्ना सैनिकहरूको ज्यान जोखिममा नराखी केवल ड्रोन र प्रविधिको सहारामा युद्ध लड्न सकिने भएपछि राजनीतिक नेतृत्वहरू युद्धप्रति कम संवेदनशील बन्ने सम्भावना रहन्छ। यसले साना द्वन्द्वहरूलाई पनि ठूलो र दीर्घकालीन युद्धमा परिणत गर्ने खतरा बढाउँछ।

भविष्यतर्फ हेर्दा, युद्ध केवल भौतिक आक्रमणमा सीमित रहने छैन। साइबर आक्रमण, स्वचालित हतियार प्रणाली, र ड्रोनहरूको समूहगत आक्रमण (swarm attacks) जस्ता प्रविधिहरूले युद्धलाई अझ जटिल र विनाशकारी बनाउनेछन्। यस्तो अवस्थामा केवल सैनिक मात्र होइन, सर्वसाधारण नागरिकहरू पनि उच्च जोखिममा पर्नेछन्।

यसरी हेर्दा, आधुनिक युद्ध प्रविधिको चमत्कार मात्र नभई मानवताको लागि चुनौती पनि हो। प्रविधिले युद्धलाई जित्न सजिलो बनाउँदै लैजाँदा, शान्ति कायम राख्न झन् कठिन बनाइरहेको छ। अन्ततः प्रश्न प्रविधिको होइन, यसको प्रयोग गर्ने मानवीय चेतनाको हो। यदि नैतिकता, जिम्मेवारी र अन्तर्राष्ट्रिय नियमहरू सुदृढ भएनन् भने, भविष्यका युद्धहरू केवल मैदानमा होइन, मानव अस्तित्वमै गहिरो चोट पुर्‍याउने खालका हुन सक्छन्।