अन्तरिक्षमा प्रतिघण्टा करिब ३४ लाख किलोमिटर अर्थात् प्रतिसेकेन्ड ९५४ किलोमिटरको अविश्वसनीय गतिमा दौडिरहेको एउटा विशाल ब्ल्याक होलले आफ्नो पछाडि नवजात ताराहरूको लामो शृङ्खला छोडिरहेको हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्। सामान्यतः ताराहरू र पदार्थलाई आफ्नो गुरुत्वाकर्षणमा तान्ने विनाशकारी वस्तुका रूपमा बुझिने ब्ल्याक होलले नयाँ ताराहरू जन्मिने वातावरण सिर्जना गरिरहेको यो खोज खगोल विज्ञानको उल्लेखनीय घटना बनेको छ।
येल विश्वविद्यालयका खगोलशास्त्री पिटर भान डोकुम र उनको टोलीले सन् २०२३ मा हबल अन्तरिक्ष दूरबीनका तस्बिरहरू अध्ययन गर्ने क्रममा यो असामान्य संरचना पहिचान गरेका थिए। सुरुमा क्यामेरामा देखिएको कुनै त्रुटि वा कृत्रिम रेखा हुन सक्ने ठानिएको उक्त संरचना थप अध्ययनपछि करिब दुई लाख प्रकाशवर्ष लामो, युवा नीलो ताराहरूको शृङ्खला भएको पत्ता लागेको थियो। यसको लम्बाइ हाम्रो आकाशगङ्गा अर्थात् मिल्की वेको व्यासभन्दा झन्डै दोब्बर छ।
अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार उक्त ब्ल्याक होलको द्रव्यमान सूर्यको भन्दा करिब दुई करोड गुणा ठूलो हुन सक्छ। यो आफ्नो मूल आकाशगङ्गाबाट गुरुत्वाकर्षणको तीव्र प्रभावका कारण बाहिर फ्याँकिएको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। अन्तरिक्षमा तीव्र गतिले अघि बढ्दा यसले वरिपरिको ग्यासलाई सङ्कुचित गर्दै शक्तिशाली आघात तरङ्ग उत्पन्न गर्छ। त्यस प्रक्रियाबाट ग्यास चिसिएर ताराहरू जन्मिने अनुकूल अवस्था बनेको हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको व्याख्या छ।
यस व्याख्यालाई जेम्स वेब अन्तरिक्ष दूरबीनको एनआइआरस्पेक उपकरणबाट प्राप्त अवलोकनले थप बल दिएको छ। सन् २०२६ फेब्रुअरीमा प्रकाशित अनुसन्धानमा ब्ल्याक होलको अगाडिको भागमा ग्यासको वेगमा तीव्र परिवर्तन देखिएको उल्लेख छ। यो परिवर्तन तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको वस्तुले सिर्जना गर्ने ‘बो शक’ अर्थात् अगाडिको आघात तरङ्गसँग मेल खान्छ। अनुसन्धान टोलीले यसलाई भागिरहेको विशाल ब्ल्याक होलको व्याख्यालाई समर्थन गर्ने महत्त्वपूर्ण प्रमाण मानेको छ।
यद्यपि, यसको उत्पत्ति कसरी भयो भन्ने प्रश्न अझै खुला छ। दुई विशाल ब्ल्याक होल आपसमा विलय हुँदा उत्पन्न गुरुत्वाकर्षण तरङ्गको प्रतिक्षेप वा एकभन्दा बढी ब्ल्याक होलबीचको जटिल गुरुत्वाकर्षण अन्तरक्रियाले यसलाई आकाशगङ्गाबाट बाहिर धकेलेको हुन सक्ने अनुमान छ। केही अन्य अनुसन्धानकर्ताले भने उक्त लामो संरचना ब्ल्याक होलको तारकीय पदचिह्न नभई किनाराबाट देखिएको ताराहरू निर्माण भइरहेको आकाशगङ्गा पनि हुन सक्ने वैकल्पिक व्याख्या प्रस्तुत गरेका छन्।
यस खोजले ब्रह्माण्डको एउटा अनौठो सम्भावना उजागर गरेको छ—विनाशसँग जोडिएको ब्ल्याक होलले आफ्नो यात्राको क्रममा सृष्टिको बीउ पनि छर्न सक्छ।
स्रोत: नासा, नेचर, द एस्ट्रोफिजिकल जर्नल लेटर्स तथा सम्बन्धित अनुसन्धानपत्रहरू।
