भारतको चेन्नईमा ४ अक्टोबर २०२६ मा आयोजित ‘धर्मरक्षा महोत्सव’ मा भारतीय प्रविधि संस्थान मद्रास (आईआईटी मद्रास) का निर्देशक तथा वैज्ञानिक प्राध्यापक डा. वी. कामकोटीले गुरुहरूप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्दै दिएको मन्तव्यले शिक्षा, संस्कार र राष्ट्रसेवाबीचको सम्बन्धलाई पुनः चर्चामा ल्याएको छ। श्री व्यासराज मठ, तमिलनाडुको आयोजनामा परमपूज्य श्री विद्याश्रीश तीर्थ स्वामीजीको दसौँ पीठारोहण महोत्सवका अवसरमा आयोजित कार्यक्रममा अद्वैत, द्वैत र विशिष्टाद्वैत दर्शनका आचार्यहरू एकै मञ्चमा उपस्थित थिए। यसलाई तीन प्रमुख वेदान्त परम्पराबीचको आध्यात्मिक संवाद र सहअस्तित्वको महत्त्वपूर्ण अवसरका रूपमा हेरिएको छ।
डा. कामकोटीले आफ्नो मन्तव्यमा बाल्यकालदेखि नै तीनै परम्पराका आचार्यहरूको दर्शन गर्ने अवसर पाएको विषयलाई ईश्वरको कृपाका रूपमा व्याख्या गरे। उनले काञ्चीका परमाचार्य भनेर चिनिने चन्द्रशेखरेन्द्र सरस्वतीबाट आफ्नो परिवारले पाएको उपदेश स्मरण गर्दै ईश्वरभक्ति र देशभक्ति सँगसँगै अघि बढ्नुपर्ने बताए। उनको मन्तव्यको मुख्य भाव थियो—व्यक्तिको आध्यात्मिक आस्था र राष्ट्रप्रतिको कर्तव्य एकअर्काका विरोधी होइनन्; उचित उद्देश्यका लागि दुवैलाई जीवनमा स्थान दिन सकिन्छ।
उनले सुनाएको सूर्य र छायाको दृष्टान्त विशेष अर्थपूर्ण छ। सूर्यतर्फ अघि बढ्दा छाया आफैँ पछिपछि आउँछ, तर छायालाई समात्न खोज्दा सूर्य पनि प्राप्त हुँदैन र छाया पनि हात लाग्दैन। यसलाई जीवनको लक्ष्य र सफलता जोड्ने दृष्टान्तका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। मानिसले पैसा, पद र प्रसिद्धिलाई मात्र उद्देश्य बनाउनुको सट्टा ज्ञान, कर्तव्य र समाजोपयोगी कामलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। असल उद्देश्यका साथ अघि बढ्दा प्रतिष्ठा र उपलब्धि सहायक परिणामका रूपमा आउन सक्छन् भन्ने उनको सन्देश थियो।
डा. कामकोटीले बालबालिकालाई सानै उमेरदेखि गुरुको सम्मान, नैतिक अनुशासन, ईश्वरभक्ति र देशसेवाको संस्कार दिनुपर्नेमा जोड दिए। उनका अनुसार जीवनका सुरुआती वर्षमा सिकेका मूल्य र व्यवहारले व्यक्तित्व निर्माणमा गहिरो प्रभाव पार्छन्। शिक्षाको उद्देश्य परीक्षा उत्तीर्ण गर्नु र जागिर प्राप्त गर्नुमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन; त्यसले जिम्मेवार नागरिक, इमानदार पेसाकर्मी र समाजप्रति उत्तरदायी व्यक्तिसमेत तयार गर्नुपर्छ। यद्यपि संस्कार सिक्ने प्रक्रिया बाल्यकालमै समाप्त हुँदैन; परिवार, विद्यालय र समाजले जीवनभर सिकाइको वातावरण निर्माण गर्नु आवश्यक हुन्छ।
डा. कामकोटीको जीवनयात्रासम्बन्धी अर्को चर्चित पक्ष भारतमै अध्ययन, अनुसन्धान र सेवा गर्ने उनको निर्णय हो। आईआईटी मद्रासको आधिकारिक अभिलेखअनुसार उनले यही संस्थाबाट कम्प्युटर विज्ञान तथा इन्जिनियरिङमा स्नातकोत्तर र विद्यावारिधि हासिल गरेका थिए र सन् २००१ मा त्यहीँ प्राध्यापकका रूपमा आबद्ध भएका थिए। प्रकाशित अन्तर्वार्ताहरूमा उनले विदेश नजाने, राहदानी नलिने र भारतमै रहेर राष्ट्रका लागि योगदान गर्ने सङ्कल्प लिएको उल्लेख गरेका छन्। त्यसैले उनको उदाहरणलाई प्रतिभाशाली युवाले आफ्नै देशमा पनि उच्चस्तरीय अनुसन्धान र प्राविधिक विकासमा योगदान दिन सक्छन् भन्ने सन्देशका रूपमा लिन सकिन्छ। तर विदेश जानु नै राष्ट्रसेवाविपरीत हो भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन; ज्ञान र अनुभव हासिल गरेर स्वदेशमा योगदान दिने बाटा पनि विविध छन्।
विश्लेषणात्मक निष्कर्ष: डा. कामकोटीको मन्तव्यको सार गुरुको सम्मान, ज्ञानप्रतिको निष्ठा, बाल्यकालीन संस्कार र राष्ट्रप्रतिको जिम्मेवारीलाई एउटै सूत्रमा जोड्नु हो। आध्यात्मिक परम्पराले नैतिकता र आत्मअनुशासनको प्रेरणा दिन सक्छ भने आधुनिक विज्ञानले तर्क, अनुसन्धान र नवीनताको बाटो खोल्छ। यी दुईबीच संवाद कायम गर्दै वैज्ञानिक सोच, खुला प्रश्न गर्ने क्षमता र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई सँगसँगै विकास गर्नु आजको शिक्षाको महत्त्वपूर्ण आवश्यकता हो। राष्ट्रसेवा भनेको देशभित्रै बस्नु मात्र होइन; आफ्नो ज्ञान, सीप र कर्मबाट समाजको जीवनस्तर उकास्नु पनि हो। यही दृष्टिले हेर्दा डा. कामकोटीको सन्देश धार्मिक समारोहमा सीमित नभई शिक्षा, चरित्र निर्माण र जिम्मेवार नागरिकताको व्यापक बहससँग जोडिन्छ।
