दक्षिण एशियाली क्षेत्रीय सहयोग संगठन (सार्क) स्थापना हुँदा यसले यो क्षेत्रलाई शान्ति, समृद्धि र साझा विकासतर्फ लैजाने ठूलो आशा जगाएको थियो। सन् १९८५ मा स्थापना भएको सार्कको उद्देश्य युरोपेली संघ (EU) जस्तो राजनीतिक एकीकरण गर्नु थिएन, तर आर्थिक सहकार्य, व्यापार विस्तार, गरिबी न्यूनीकरण, शिक्षा, स्वास्थ्य, संस्कृति र क्षेत्रीय विश्वास निर्माण गर्नु थियो। यदि दक्षिण एशियाका देशहरूले परस्पर सम्मान र दीर्घकालीन राजनीतिक इच्छाशक्ति देखाएका भए, आज सार्क विश्वकै प्रभावशाली क्षेत्रीय संगठनमध्ये एक बन्न सक्थ्यो। तर चार दशक बितिसक्दा पनि सार्क लगभग निष्क्रिय अवस्थामा पुगेको छ। यसको कारण एउटै देश वा एउटै सरकार होइन, बरु दक्षिण एशियाको सामूहिक राजनीतिक विफलता हो।
सार्कमा भारत सबैभन्दा ठूलो अर्थतन्त्र, सबैभन्दा ठूलो जनसंख्या र सबैभन्दा ठूलो सैन्य शक्ति भएको देश हो। त्यसैले यसले स्वाभाविक रूपमा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने अपेक्षा गरिन्छ। तर नेतृत्व र प्रभुत्वबीचको रेखा कहिलेकाहीँ धमिलो देखियो। भारतले आफ्नो सुरक्षा, सीमा, आतंकवाद र रणनीतिक हितलाई प्राथमिकता दिएको छ, जुन कुनै पनि राष्ट्रका लागि स्वाभाविक हो। तर छिमेकी राष्ट्रहरूले धेरै पटक भारतको व्यवहारलाई “ठूलो दाजुको संरक्षण” भन्दा “ठूलो शक्तिको दबाब” का रूपमा अनुभव गरेका छन्। नाकाबन्दीका आरोप, सीमा विवाद, व्यापारिक असन्तुलन र राजनीतिक प्रभाव विस्तारका आशंकाले केही साना राष्ट्रमा अविश्वास बढाएको देखिन्छ। नेतृत्व भनेको शक्ति प्रदर्शन मात्र होइन; विश्वास जित्ने क्षमता पनि हो। यही पक्षमा भारतले समय–समयमा चुनौती सामना गरेको छ।
अर्कोतर्फ, पाकिस्तानले पनि सार्कलाई स्थिर रूपमा अघि बढ्न दिएको इतिहास देखिँदैन। भारतसँगको दीर्घकालीन कश्मीर विवाद, सीमापार आतंकवादका आरोप, सुरक्षा प्रतिस्पर्धा र परस्पर अविश्वासले सार्कका अधिकांश शिखर सम्मेलनहरू प्रभावित भए। भारत र पाकिस्तानबीचको तनावले क्षेत्रीय एजेन्डालाई बारम्बार बन्धक बनायो। व्यापार, ऊर्जा, यातायात र जनस्तरको सहकार्यभन्दा सुरक्षा र द्वन्द्व नै प्रमुख विषय बने। जब दुई ठूला सदस्य राष्ट्रहरू नै एकअर्काप्रति अविश्वासी हुन्छन्, क्षेत्रीय संगठन स्वाभाविक रूपमा कमजोर बन्छ।
साना सदस्य राष्ट्रहरूको भूमिका पनि आलोचनाभन्दा बाहिर छैन। नेपाल, श्रीलंका, बंगलादेश, भुटान, माल्दिभ्स र अफगानिस्तानले आफ्नो राष्ट्रिय हितअनुसार भारत, चीन, अमेरिका वा अन्य शक्तिहरूसँग सम्बन्ध विस्तार गर्नु स्वाभाविक हो। तर कतिपय अवस्थामा यी राष्ट्रहरूले क्षेत्रीय एकताको साझा दृष्टिभन्दा तत्कालीन राजनीतिक वा आर्थिक लाभलाई प्राथमिकता दिए। भारत–चीन प्रतिस्पर्धाबाट लाभ उठाउने नीति, एक शक्तिलाई अर्कोविरुद्ध सन्तुलनका रूपमा प्रयोग गर्ने कूटनीति, र क्षेत्रीय संस्थाभन्दा द्विपक्षीय सम्बन्धलाई बढी महत्व दिने प्रवृत्तिले पनि सार्कलाई संस्थागत रूपमा कमजोर बनायो।
यसबीच चीन सार्कको सदस्य नभए पनि दक्षिण एशियामा तीव्र रूपमा प्रभावशाली शक्ति बन्यो। बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ (BRI), पूर्वाधार लगानी, बन्दरगाह, सडक र ऊर्जा परियोजनामार्फत चीनले दक्षिण एशियामा आफ्नो उपस्थिति विस्तार गर्यो। परिणामस्वरूप, दक्षिण एशियाको रणनीतिक केन्द्रबिन्दु सार्कबाट बाहिर सर्न थाल्यो। सदस्य राष्ट्रहरूबीचको सहकार्यभन्दा बाह्य शक्तिहरूसँगको साझेदारी बढी आकर्षक बन्न पुग्यो।
युरोपेली संघ र सार्कबीच तुलना गर्दा एउटा महत्वपूर्ण अन्तर देखिन्छ। युरोपका राष्ट्रहरूले दुई विश्वयुद्धको त्रासदीपछि शत्रुतालाई सहयोगमा रूपान्तरण गर्ने राजनीतिक साहस देखाए। उनीहरूले साझा संस्थाहरू निर्माण गरे, नियमलाई व्यक्तिभन्दा माथि राखे र साना–ठूला सबै राष्ट्रको सम्मान सुनिश्चित गर्ने प्रयास गरे। दक्षिण एशियामा भने इतिहास, सुरक्षा, राष्ट्रियता र पारस्परिक शंकाले सहकार्यलाई बारम्बार कमजोर बनायो। यहाँ साझा भविष्यभन्दा विगतका विवादहरूले धेरै ठाउँ ओगटे।
आज सार्कको मुख्यालय काठमाडौंमै छ, तर संस्था स्वयं लगभग निष्क्रिय छ। नियमित शिखर सम्मेलन हुन सकेका छैनन्। व्यापारिक सम्भावना सीमित छ। जनस्तरको आवतजावत, क्षेत्रीय पूर्वाधार, ऊर्जा साझेदारी र साझा बजारका सम्भावनाहरू अपेक्षित रूपमा अघि बढ्न सकेका छैनन्। दक्षिण एशिया विश्वकै कम क्षेत्रीय व्यापार हुने क्षेत्रमध्ये एक बनेको छ, जबकि सांस्कृतिक, भाषिक र ऐतिहासिक रूपमा यी देशहरू एकअर्कासँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्।
सार्कको भविष्य अझै समाप्त भएको छैन। तर यसको पुनर्जागरणका लागि भारतले नेतृत्वलाई विश्वासमा रूपान्तरण गर्नुपर्नेछ, पाकिस्तानले सुरक्षा द्वन्द्वभन्दा क्षेत्रीय सहकार्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्नेछ, र साना राष्ट्रहरूले प्रतिस्पर्धी शक्तिहरूबीच सन्तुलन कायम राख्दै साझा क्षेत्रीय हितलाई पनि समान महत्व दिनुपर्नेछ। सम्मान, समानता, पारदर्शिता र राजनीतिक परिपक्वता बिना कुनै पनि क्षेत्रीय संगठन सफल हुन सक्दैन।
सार्क आज अपाङ्ग भएको छ भने त्यसको कारण एउटै देशको नियत, एउटै सरकारको नीति वा एउटै घटनालाई मात्र ठहर गर्न सकिँदैन। यसको वास्तविक कारण परस्पर अविश्वास, अधुरो नेतृत्व, सुरक्षा प्रतिस्पर्धा, कमजोर संस्थागत प्रतिबद्धता र साझा भविष्यभन्दा संकुचित राष्ट्रिय स्वार्थलाई प्राथमिकता दिने दक्षिण एशियाली राजनीतिक संस्कार हो। जबसम्म यी आधारभूत समस्याहरू समाधान हुँदैनन्, सार्कको पुनर्जीवन कठिन रहनेछ। तर यदि दक्षिण एशियाका राष्ट्रहरूले प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्य, प्रभुत्वभन्दा साझेदारी र अविश्वासभन्दा सम्मानको मार्ग रोजे भने सार्क अझै पनि यस क्षेत्रको समृद्धिको महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ।
