विश्वकै तेस्रो ठूलो कच्चा तेल आयातकर्ता राष्ट्र भारत अहिले आफ्नो ऊर्जा सुरक्षालाई थप मजबुत बनाउन नयाँ साझेदारहरूको खोजीमा छ। मध्यपूर्वमा बढ्दो तनाव, विशेष गरी होर्मुज जलडमरूमध्यमा देखिएको अवरोध र आपूर्ति अनिश्चितताका कारण भारतले आफ्नो तेल आयातका स्रोतहरू विविधीकरण गर्ने नीति अघि बढाइरहेको छ। यही सन्दर्भमा भेनेजुएलाकी कार्यवाहक राष्ट्रपति डेल्सी रोड्रिगेजको हालैको भारत भ्रमणलाई निकै महत्वपूर्ण मानिएको छ।
भारतलाई किन चाहियो भेनेजुएला?
भारतले आफ्नो आवश्यक कच्चा तेलको करिब ८५–९० प्रतिशत विदेशबाट आयात गर्छ। विगतमा भारतका प्रमुख तेल आपूर्तिकर्ता राष्ट्रहरू साउदी अरेबिया, इराक, यूएई, रुस र अन्य मध्यपूर्वी देशहरू थिए। तर हालको भूराजनीतिक संकटले भारतलाई वैकल्पिक स्रोत खोज्न बाध्य बनाएको छ।
यही अवस्थामा भेनेजुएला भारतका लागि आकर्षक विकल्प बनेको छ। दक्षिण अमेरिकी राष्ट्र भेनेजुएलासँग विश्वकै सबैभन्दा ठूलो प्रमाणित तेल भण्डार रहेको मानिन्छ।
अमेरिकी प्रतिबन्धहरू केही खुकुलो भएपछि भारतले फेरि भेनेजुएलाबाट तेल खरिद बढाएको छ। मे २०२६ मा भारतले दैनिक ४ लाख २७ हजार ब्यारेलभन्दा बढी भेनेजुएली तेल आयात गरेको थियो, जसले भारतलाई भेनेजुएलाको दोस्रो ठूलो ग्राहक बनाएको छ।
डेल्सी रोड्रिगेजको भ्रमण किन विशेष?
Delcy Rodríguez को भारत भ्रमण केवल कूटनीतिक शिष्टाचार मात्र होइन, ऊर्जा कूटनीतिको महत्वपूर्ण अध्याय पनि हो।
उनले भारतीय प्रधानमन्त्री Narendra Modi लगायत ऊर्जा क्षेत्रका उच्च अधिकारीहरूसँग भेटवार्ता गरेकी छन्। छलफलको मुख्य विषय दीर्घकालीन तेल आपूर्ति, तेल उत्खनन (upstream), प्रशोधन तथा वितरण (downstream) क्षेत्रमा सहकार्य र भारतीय लगानी विस्तार रहेको बताइएको छ।
भ्रमणका क्रममा भारतीय रिफाइनरीहरूको अवलोकन र निजी तथा सरकारी ऊर्जा कम्पनीहरूसँगको बैठकले दुवै देश ऊर्जा साझेदारीलाई संस्थागत रूप दिन इच्छुक रहेको संकेत गरेको छ।
केवल तेल होइन, खनिज पनि
यो भ्रमण तेलमा मात्र सीमित छैन। भेनेजुएलासँग लिथियम, सुन तथा अन्य रणनीतिक खनिज स्रोतहरू पनि प्रशस्त छन्। भारतले भविष्यका विद्युतीय सवारी साधन, ब्याट्री उद्योग र उच्च प्रविधि उत्पादनका लागि आवश्यक खनिज आपूर्ति सुनिश्चित गर्न पनि चासो देखाएको छ।
यसकारण भारत–भेनेजुएला सम्बन्ध अब केवल तेल खरिद–बिक्रीको सम्बन्ध नभई दीर्घकालीन ऊर्जा तथा खनिज साझेदारीतर्फ उन्मुख हुँदै गएको देखिन्छ।
नेपालको दृष्टिकोणबाट
भारत विश्वको सबैभन्दा ठूलो ऊर्जा बजारमध्ये एक हो। भारतले आफ्नो ऊर्जा आपूर्ति सुरक्षित राख्न सफल भयो भने त्यसको सकारात्मक प्रभाव दक्षिण एसियाली अर्थतन्त्रमा पनि पर्न सक्छ।
नेपालले प्रत्यक्ष रूपमा भेनेजुएलाबाट तेल आयात नगरे पनि भारतको ऊर्जा स्थिरता नेपालका लागि पनि महत्वपूर्ण छ। भारतमा तेलको मूल्य र आपूर्ति स्थिर रहेमा नेपालमा इन्धन आपूर्तिको जोखिम कम हुने तथा मूल्यवृद्धिको दबाब पनि केही हदसम्म नियन्त्रणमा रहन सक्छ।
डेल्सी रोड्रिगेजको भारत भ्रमणलाई सामान्य द्विपक्षीय भ्रमणका रूपमा हेर्न सकिँदैन। यो भ्रमण भारतको ऊर्जा सुरक्षालाई नयाँ आधार दिने प्रयास, मध्यपूर्वमाथिको अत्यधिक निर्भरता घटाउने रणनीति र विश्व ऊर्जा बजारमा उभरिरहेको नयाँ समीकरणको संकेत हो।
यदि दुवै देशबीच दीर्घकालीन ऊर्जा सम्झौता र लगानी सहकार्य अघि बढ्यो भने आगामी दशकमा भेनेजुएला भारतका प्रमुख ऊर्जा साझेदारमध्ये एक बन्न सक्छ। बदलिँदो विश्व राजनीतिक परिस्थितिमा यो सम्बन्धले दक्षिण एसियाको ऊर्जा नक्सामा समेत महत्वपूर्ण प्रभाव पार्न सक्ने देखिन्छ।
