बालेन शाह ले गणतन्त्र दिवसमा सम्बोधन नगर्ने निर्णय केवल एउटा “कार्यक्रम व्यवस्थापन” को विषय मात्र होइन, यो अहिलेको सत्ता–शैली, राजनीतिक सन्देश र संस्थागत सम्बन्धसँग जोडिएको गम्भीर संकेतका रूपमा पनि हेरिएको छ। त्यसैले यसलाई “बालेन शाह गणतन्त्र विरोधी हुन् कि होइनन्?” भन्ने सरल निष्कर्षमा सीमित गरेर हेर्नुभन्दा गहिरो राजनीतिक मनोविज्ञान र रणनीतिबाट बुझ्न आवश्यक छ।
सबैभन्दा पहिले, प्रधानमन्त्रीले राष्ट्रपतिलाई सम्बोधन गर्न आग्रह गर्नु संविधानविपरीत भने होइन। नेपालको संविधानको धारा ६६ अनुसार राष्ट्रपतिलाई राष्ट्रको एकताको प्रतीक र संवैधानिक प्रमुख मानिएको छ। त्यसैले गणतन्त्र दिवसमा राष्ट्रपतिबाट सम्बोधन गराउनु कानुनी रूपमा अस्वाभाविक होइन। तर समस्या “कानुनी” भन्दा बढी “राजनीतिक परम्परा” र “लोकतान्त्रिक उत्तरदायित्व” मा देखिएको छ।
विगतका प्रधानमन्त्रीहरूले गणतन्त्र दिवसमा सम्बोधन गर्नुको अर्थ केवल भाषण गर्नु थिएन; त्यो जनताप्रति सरकारको राजनीतिक प्रतिबद्धता सार्वजनिक गर्ने अवसर पनि थियो। विशेषगरी गणतन्त्र दिवस जस्तो ऐतिहासिक दिनमा प्रधानमन्त्री मौन बस्नुले स्वाभाविक रूपमा प्रश्न उठाउँछ—के उनी संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको राजनीतिक आत्मासँग सहज छैनन्? कि उनी परम्परागत राजनीतिक शैलीबाट आफूलाई अलग देखाउन खोजिरहेका छन्?
यहाँ बालेन शाहको राजनीतिक चरित्र बुझ्नुपर्छ। उनी परम्परागत दलबाट आएका नेता होइनन्। उनको उदय “दलविरोधी जनभावना”, “सिस्टमप्रतिको निराशा” र “एण्टि–एस्टाब्लिसमेन्ट” भावनाबाट भएको हो। त्यसैले उनी प्रायः औपचारिक राजनीतिक भाषणभन्दा प्रशासनिक काम, प्रतीकात्मक कदम र प्रत्यक्ष कार्यशैलीलाई प्राथमिकता दिन्छन्। संसद्मा कम बोल्ने, सार्वजनिक भाषण टार्ने, प्रश्नोत्तरमा उपस्थित नहुने—यी सबै घटनाहरू एउटै शैलीका निरन्तरता हुन्।
तर यहीँबाट आलोचना पनि सुरु हुन्छ।
लोकतन्त्रमा मौनता कहिलेकाहीँ रणनीति हुन सक्छ, तर निरन्तर मौनता उत्तरदायित्वबाट टाढिने संकेत पनि बन्न सक्छ। प्रधानमन्त्री भनेको केवल विकास योजनाको प्रशासक होइन, राष्ट्रिय राजनीतिक नेतृत्वको सार्वजनिक अनुहार पनि हो। संसद्मा प्रश्नको जवाफ दिनु, राष्ट्रिय दिवसमा धारणा राख्नु, संकट वा उत्सवमा जनतालाई सम्बोधन गर्नु—यी लोकतान्त्रिक संस्कृतिका आधारभूत पक्ष हुन्।
विश्लेषकहरूको एउटा धारणा यस्तो पनि छ कि बालेन शाह “व्यवस्थाभित्र रहेर पनि व्यवस्थासँग दूरी” कायम राख्न चाहन्छन्। अर्थात्, उनी सत्ता चलाइरहेका छन् तर पुराना राजनीतिक संस्कारसँग आफूलाई जोड्न चाहँदैनन्। गणतन्त्र दिवसमा सम्बोधन नगर्नु त्यसैको प्रतीकात्मक सन्देश हुन सक्छ। उनले आफूलाई “राजनीतिक वक्ता” भन्दा “काम गर्ने व्यक्ति” का रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजिरहेका देखिन्छन्।
तर अर्को पक्ष अझ संवेदनशील छ।
नेपालको गणतन्त्र केवल शासन प्रणाली परिवर्तन होइन; यो राजतन्त्र अन्त्य, समावेशिता, संघीयता र जनअधिकारको राजनीतिक आन्दोलनको परिणाम हो। त्यसैले गणतन्त्र दिवसमा प्रधानमन्त्रीको मौनतालाई कतिपयले “गणतन्त्रप्रतिको भावनात्मक दूरी” का रूपमा पनि व्याख्या गरिरहेका छन्। विशेषगरी बालेन समर्थक समूहभित्र राजसंस्थाप्रति सहानुभूति राख्ने र “पुराना दल असफल भए” भन्ने धारणा बलियो भएकाले यस्तो आशंका अझ बढेको देखिन्छ।
तर अहिलेसम्म बालेन शाहले सार्वजनिक रूपमा गणतन्त्रको विरोध गरेका छैनन्। न उनले राजतन्त्र पुनर्स्थापनाको वकालत गरेका छन्। त्यसैले उनलाई सीधै “गणतन्त्र विरोधी” भन्न पर्याप्त आधार छैन। बरु समस्या उनको “राजनीतिक मौनता” र “संस्थागत संवादको अभाव” मा बढी देखिन्छ।
अन्ततः, यो घटनाले एउटा ठूलो प्रश्न उठाएको छ—के नेपालमा नयाँ पुस्ताको नेतृत्व लोकतान्त्रिक संस्थागत संस्कारप्रति पर्याप्त संवेदनशील छ? वा उनीहरू “काम गरे पुग्छ, बोल्न आवश्यक छैन” भन्ने धारणातर्फ गइरहेका छन्?
यदि प्रधानमन्त्री लगातार संसद्बाट टाढा रहने, राष्ट्रिय समारोहमा नबोल्ने र सार्वजनिक बहसमा सहभागी नहुने शैलीमै अघि बढ्छन् भने, त्यो केवल व्यक्तिगत शैली होइन; दीर्घकालमा लोकतान्त्रिक उत्तरदायित्व कमजोर पार्ने अभ्यास पनि बन्न सक्छ। गणतन्त्र भाषणले मात्र जोगिँदैन, तर गणतन्त्रको नेतृत्व गर्ने व्यक्तिहरूको सार्वजनिक प्रतिबद्धता र उत्तरदायित्वले पनि त्यसलाई बलियो बनाउँछ।
