आज पृथ्वीमा ८ अर्बभन्दा बढी मानिस बसोबास गर्छन्। तर मानव इतिहासको कुनै समयमा हाम्रा पूर्वजहरूको संख्या अत्यन्तै न्यून अवस्थामा पुगेको हुन सक्ने वैज्ञानिक अध्ययनले देखाएको छ।
२०२३ मा Science जर्नलमा प्रकाशित एक अध्ययनले करिब ९ लाख ३० हजार वर्षअघि मानव पूर्वजहरूको effective population size करिब १,२८० प्रजननक्षम व्यक्तिसम्म घटेको हुन सक्ने अनुमान गरेको थियो।
तर यसको अर्थ त्यस समयमा पृथ्वीमा जम्मा १,२८० जना मानिस मात्र थिए भन्ने होइन। वैज्ञानिक भाषामा effective population size भनेको आनुवंशिक रूपमा भावी पुस्तामा योगदान गरिरहेका व्यक्तिहरूको अनुमानित संख्या हो। वास्तविक जनसंख्या यसभन्दा ठूलो हुन सक्थ्यो।
अध्ययनअनुसार यो अत्यन्त न्यून जनसंख्या अवस्था करिब १ लाख १७ हजार वर्षसम्म कायम रहेको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। यदि यो निष्कर्ष सही हो भने, मानव पूर्वजहरूले इतिहासकै अत्यन्त गम्भीर जनसंख्या संकटमध्ये एउटा सामना गरेका थिए।
त्यो समय पृथ्वीको वातावरण पनि अहिलेको जस्तो थिएन। जलवायुमा आएको ठूलो परिवर्तन, चिसो तथा सुख्खा अवस्था र बासस्थानमा आएको परिवर्तनले मानव पूर्वजहरूको जीवन कठिन बनाएको हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्।
यस्ता वातावरणीय परिवर्तनले पानीका स्रोत, वनस्पति र खाद्य उपलब्धतामा असर पारेको हुन सक्छ। त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव मानिससँगै उनीहरूमा निर्भर जनावर र अन्य जीवहरूमा पनि परेको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।
तर यहीँ एउटा महत्वपूर्ण कुरा छ—जलवायु परिवर्तन नै त्यस जनसंख्या गिरावटको निश्चित र एकमात्र कारण थियो भनेर अध्ययनले प्रमाणित गरेको छैन। यो सम्भावित व्याख्यामध्ये एउटा हो। मानव विकासको त्यो अत्यन्त पुरानो कालखण्डबारे अझै धेरै अनुसन्धान आवश्यक छ।
त्यस कठिन अवस्थाबाट पनि मानव वंश समाप्त भएन। थोरै संख्यामा बाँचेका समूहहरूले पुस्तौँसम्म आफ्नो अस्तित्व कायम राखे र बदलिँदो वातावरणसँग अनुकूलन गर्दै गए।
मानव इतिहासमा आगोको प्रयोग, समूहमा बस्ने क्षमता, सहकार्य, ज्ञान हस्तान्तरण र सामाजिक सम्बन्धको विकासले कठिन वातावरणमा बाँच्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको व्यापक धारणा छ। यद्यपि यी सबै कुरा सोही जनसंख्या संकटकै कारण विकसित भएका हुन् भनेर निश्चित रूपमा भन्न सकिँदैन।
आज हामी संसारभर फैलिएका छौँ। करोडौँ शहर, गाउँ र सभ्यता निर्माण गरेका छौँ। तर हाम्रो प्रजातिको इतिहासमा यस्तो समय पनि आएको हुन सक्छ, जब मानव पूर्वजहरूको भविष्य नै अनिश्चित थियो।
करिब १,२८० को effective population size बाट आजको विशाल मानव जनसंख्यासम्म आइपुगेको कथा त्यसैले केवल जनसंख्या वृद्धिको कथा होइन—यो अनुकूलन, संघर्ष, सहकार्य र पुस्तौँसम्म बाँचिरहने मानव क्षमताको कथा हो।
सायद मानव इतिहासको सबैभन्दा ठूलो पाठ यही हो—संख्या सानो हुँदैमा भविष्य समाप्त हुँदैन। संकट जति ठूलो भए पनि बाँच्ने इच्छा, सहकार्य र अनुकूलनको क्षमता भए सभ्यता फेरि उठ्न सक्छ।
