अन्धविश्वासको मारमा रुखकटहर

नेपालका धेरै गाउँघरमा पुस्तौँदेखि उत्पादन हुँदै आएको रुखकटहर (कटहर) अहिले किसानका लागि आम्दानीको स्रोत बन्नुको सट्टा घाटाको कारण बन्दै गएको छ। कतिपय किसानका बारीमा लटरम्म फल लागेका कटहरका रुख छन्, तर उचित बजार, ढुवानी व्यवस्था र प्रशोधनको अभावमा लाखौँ मूल्य बराबरको उत्पादन बारीमै पाकेर झर्ने, कुहिने र खेर जाने अवस्था छ।

यस समस्यालाई अझ जटिल बनाएको छ—केही ठाउँमा रहेको एउटा पुरानो अन्धविश्वासले। स्थानीय किसानहरूका अनुसार, कतिपय चालकहरू गाडीमा कटहर बोक्न डराउँछन्। “गाडीमा कटहर राखे दुर्घटना हुन्छ, यात्रा अशुभ हुन्छ” भन्ने जनविश्वासका कारण कतिपय यातायात व्यवसायीले कटहर ढुवानी गर्न अस्वीकार गर्ने गरेका छन्।

तर प्रश्न उठ्छ—के साँच्चै कटहर बोकेकै कारण कुनै दुर्घटना हुन्छ ?

यसको कुनै वैज्ञानिक प्रमाण छैन। कुनै पनि वस्तु गाडीमा राखेकै कारण शुभ वा अशुभ हुने कुरा विज्ञानले स्वीकार गर्दैन। दुर्घटना हुनुका वास्तविक कारण चालकको लापरबाही, सडकको अवस्था, मौसम, गाडीको प्राविधिक समस्या वा अन्य मानवीय कमजोरी हुन सक्छन्, कटहर होइन।

यस्ता विश्वासहरू सम्भवतः विगतका केही व्यवहारिक समस्याबाट जन्मिएका हुन सक्छन्। पहिले यातायातका साधन सीमित थिए। कटहर ठूलो, गह्रौँ र चोपिलो रस निस्कने फल भएकाले उचित व्यवस्थापन नभए गाडी फोहोर हुने, गन्ध फैलिने वा सफा गर्न समस्या हुने गर्थ्यो। कुनै समयमा कटहर बोकेको यात्रामा संयोगवश दुर्घटना वा अप्रिय घटना भयो भने त्यसलाई कटहरसँग जोडेर हेर्ने प्रवृत्तिले विस्तारै अन्धविश्वासको रूप लिएको हुन सक्छ।

तर आज प्रविधि र व्यवस्थापनको युगमा यस्ता समस्याको समाधान सजिलो छ। प्लास्टिक क्रेट, तिरपाल, उचित प्याकेजिङ र सुरक्षित ढुवानी व्यवस्थापन प्रयोग गरेर कटहर सजिलै बजारसम्म पुर्‍याउन सकिन्छ।

कटहर: किसानको हरियो सम्पत्ति

वास्तवमा रुखकटहर एउटा बहुआयामिक कृषि सम्पत्ति हो। पाकेको कटहर स्वादिलो फलका रूपमा प्रयोग हुन्छ भने काँचो कटहरबाट तरकारी, अचार, चिप्स, सुकुटी र विभिन्न परिकार बनाउन सकिन्छ। यसको बीउसमेत पौष्टिक खाद्य सामग्रीका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

कटहरबाट जाम, जेली, पल्प, अचार, ड्राइ फ्रुट्स तथा अन्य प्रशोधित खाद्य वस्तु उत्पादन गर्ने ठूलो सम्भावना छ। यदि स्थानीय स्तरमै प्रशोधन उद्योग स्थापना गर्न सकियो भने किसानले काँचो उत्पादन सस्तोमा बेच्नुपर्ने बाध्यता हट्नेछ र उत्पादनबाट धेरै गुणा बढी आम्दानी लिन सक्नेछन्।

कटहरको अर्को विशेषता भनेको यसको कम लागतमा हुने उत्पादन हो। धेरै ठाउँमा यसलाई अत्यधिक मल, औषधि वा दैनिक स्याहारको आवश्यकता पर्दैन। एउटा राम्रो रुखले वर्षौँसम्म फल दिन सक्छ। यसले ग्रामीण परिवारलाई दीर्घकालीन आम्दानीको आधार दिन सक्छ।

अन्धविश्वास होइन, बजार चाहिन्छ

किसानको समस्या केवल कटहर बोक्ने गाडी नपाउनु मात्र होइन। यसको पछाडि बजार व्यवस्थापन, संकलन केन्द्र, प्रशोधन उद्योग र कृषि नीतिको कमजोरी पनि जोडिएको छ।

स्थानीय तह, कृषि ज्ञान केन्द्र, सहकारी संस्था र किसान समूहले मिलेर कटहर उत्पादन, संकलन, ढुवानी र बिक्रीको व्यवस्थित प्रणाली विकास गर्न आवश्यक छ। चालक र उपभोक्तालाई पनि कटहर ढुवानी सुरक्षित रहेकोबारे सचेत गराउनुपर्छ।

एउटा फललाई अशुभ मानेर रोक्दा त्यसको असर केवल एउटा किसानमा पर्दैन। त्यसले उत्पादन, व्यापार, रोजगारी, प्रशोधन उद्योग र समग्र ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई असर गर्छ।

अब समय आएको छ—रुखकटहरलाई अन्धविश्वासको प्रतीक होइन, किसानको आम्दानी, पोषण र ग्रामीण समृद्धिको सम्भावना बोकेको सम्पत्तिका रूपमा हेर्ने।

बारीमा फल्ने कटहर बारीमै कुहिन नदिऔँ। त्यसलाई बजारसम्म पुर्‍याऔँ, प्रशोधन गरौँ र किसानको मेहनतलाई वास्तविक मूल्य दिऔँ।