पृथ्वी वरिपरि घुमिरहेको अदृश्य तर द्रुत गतिमा बढ्दो खतरा भनेको अन्तरिक्ष भग्नावशेष हो। यो भग्नावशेष पुराना उपग्रहहरू, रकेटका टुक्राहरू, भाँचिएका उपकरणहरू र प्रयोग गरिएका मिसनहरूको अंश हो। सुरुमा यसलाई सामान्य मानिन्थ्यो तर अहिले यो विश्वव्यापी चिन्ताको विषय बनेको छ।
अन्तरिक्ष भग्नावशेष भनेको के हो?
अन्तरिक्ष भग्नावशेष भनेको अन्तरिक्षमा काम नलाग्ने कुनै पनि मानव निर्मित वस्तु हो, जस्तै:
* निष्क्रिय उपग्रहहरू
* रकेट बूस्टरका भागहरू
* धातुका टुक्राहरू, रंगका कणहरू
* टक्करबाट भाँचिएको भग्नावशेष
यी टुक्राहरू २७००० किलोमिटर प्रतिघण्टा भन्दा बढीको गतिमा सर्छन् र कुनै पनि सञ्चालन उपग्रह वा अन्तरिक्षयानसँग ठोक्किएर भयानक क्षति पुर्याउन सक्छन्।
अन्तरिक्ष भग्नावशेष किन बढ्दै छ?
* नयाँ उपग्रहहरूको बाढी: हरेक वर्ष सयौं नयाँ उपग्रहहरू प्रक्षेपण भइरहेका छन् (स्टारलिङ्क नेटवर्कका हजारौं उपग्रहहरू जस्तै)।
* पुराना उपग्रहहरू निष्क्रिय हुन्छन्: यदि तिनीहरूलाई हटाउन कुनै ठोस योजना छैन भने, तिनीहरू त्यहाँ घुमिरहन्छन्।
* टक्कर र विस्फोट: जब उपग्रहहरू एकअर्कासँग ठोक्किन्छन् वा रकेटका भागहरू विस्फोट हुन्छन्, हजारौं साना टुक्राहरू बन्छन्।
खतरा कति गम्भीर छ?
* साना टुक्राहरूबाट बच्न ISS (अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेशन) ले आफ्नो कक्षा धेरै पटक परिवर्तन गर्नुपर्यो।
* २००९ मा, एक निष्क्रिय रूसी उपग्रह र एक अमेरिकी सञ्चार उपग्रह बीचको टक्करले २००० भन्दा बढी टुक्राहरू सिर्जना गर्यो।
* रंगको सानो कणले पनि उपग्रहको सौर्य प्यानल छेड्न सक्छ।
के प्रभावित हुन्छ?
* सञ्चार उपग्रहहरू: जसको कारण इन्टरनेट, टिभी, मोबाइल सेवा प्रभावित हुन सक्छ।
* नेभिगेसन प्रणालीहरू: GPS जस्ता प्रणालीहरू विचलित हुन सक्छन्।
* भविष्यका अन्तरिक्ष अभियानहरू: मंगल ग्रह अभियान वा चन्द्रमामा उपनिवेशको सपना जस्तै।
समाधान के हुन सक्छ?
१. सक्रिय भग्नावशेष हटाउने (ADR)
* लेजर प्रविधिको प्रयोग गरी भग्नावशेष धकेल्ने
* जाल वा रोबोटिक हातले समातेर हटाउने
* भग्नावशेष नष्ट गर्ने सूक्ष्म उपग्रह
२. जिम्मेवार प्रक्षेपण नीतिहरू
* उपग्रहको आयु समाप्त भएपछि नियन्त्रित तरिकाले वायुमण्डलमा जलाएर नष्ट गर्ने
* कक्षाबाट हटाउनको लागि डि-अर्बिटिङ प्रणाली स्थापना गर्ने
३. अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग
* UNOOSA, ESA, ISRO, NASA जस्ता संस्थाहरूले मिलेर नियम बनाउनुपर्छ
* उपग्रह सञ्चालकहरूको लागि अन्तरिक्ष जंक दिशानिर्देशहरू लागू गर्नुपर्छ
निष्कर्ष
अन्तरिक्ष अब केवल विज्ञानको क्षेत्र मात्र रहेन तर यो इन्टरनेट, सञ्चार, राष्ट्रिय सुरक्षासँग सम्बन्धित एक महत्त्वपूर्ण पूर्वाधार बनेको छ। यदि हामीले यसलाई अहिले नियन्त्रण गरेनौं भने, भविष्यका अन्तरिक्ष अभियानहरू यति धेरै भग्नावशेषले घेरिएका हुनेछन् कि त्यहाँ काम गर्न गाह्रो हुनेछ, जसलाई वैज्ञानिकहरूले केसलर सिन्ड्रोम भन्छन्।
