भारतविरोधी राष्ट्रवादको युग सकिएको टिप्पणीप्रति आलोचना, मन्त्रीको अभिव्यक्तिले नेपालको कूटनीतिक संवेदनशीलतामाथि प्रश्न उठायो
काठमाडौँ । अर्थमन्त्री स्वर्णिम वाग्लेले भारतमा आयोजित एक कार्यक्रममा व्यक्त गरेको भारतविरोधी राष्ट्रवादको युग सकिएको आशयको अभिव्यक्तिले नेपाली राजनीतिक वृत्तमा विवाद सिर्जना गरेको छ। बदलिँदो भूराजनीतिक परिस्थितिमा नेपालले छिमेकीसँगको सम्बन्धलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट हेर्नुपर्ने तर्क एकातिर उठिरहेको छ भने अर्कोतिर राष्ट्रिय स्वाभिमान, ऐतिहासिक अनुभव र कूटनीतिक मर्यादालाई हल्का रूपमा लिन नहुने भन्दै उनको अभिव्यक्तिमाथि प्रश्न उठाइएको छ। विवादको केन्द्रमा एउटा गम्भीर प्रश्न छ—नेपालले भारतसँग सम्बन्ध सुधार्नुपर्छ भन्ने कुरामा असहमति नभए पनि त्यसका लागि भारतविरोधी राष्ट्रवादको समय सकिएको घोषणा गर्नु कति उचित हो?
लेखक नारायण गाउँलेले वाग्लेको अभिव्यक्तिलाई सरकारी धारणा नभई अनौपचारिक मञ्चमा व्यक्त व्यक्तिगत विचारका रूपमा बुझ्नुपर्ने तर्क गरेका छन्। उनका अनुसार वाग्ले भारतमा कुनै राजनीतिक घोषणा गर्न नभई आफ्नो विज्ञता र सान्दर्भिकताका आधारमा आमन्त्रित अतिथिका रूपमा सहभागी भएका थिए। तर उनी अहिले सामान्य नागरिक मात्र नभई सरकारका अर्थमन्त्री हुन्। मन्त्रीले विदेशी भूमिमा व्यक्त गरेको विचारलाई व्यक्तिगत अभिव्यक्ति भनेर मात्रै पन्छाउन मिल्दैन। औपचारिक सरकारी मञ्च नभए पनि जिम्मेवार पदमा बसेको व्यक्तिको बोलीले देशको राजनीतिक सोच र कूटनीतिक प्राथमिकताबारे सन्देश दिन सक्छ। त्यसैले अभिव्यक्तिको सन्दर्भ महत्त्वपूर्ण भए पनि त्यसको जिम्मेवारीबाट पदाधिकारी उम्कन सक्दैनन्।
नेपालमा भारतविरोधी भावना किन जन्मियो भन्ने प्रश्नको उत्तर इतिहासमा खोज्नुपर्छ। सीमा विवाद, असमान सम्बन्धको अनुभूति, राजनीतिक हस्तक्षेपसम्बन्धी जनचासो र सन् २०१५ को नाकाबन्दीले नेपाली जनमानसमा गहिरो प्रभाव पारेका छन्। यी सबै विषयलाई केवल पुरानो राष्ट्रवादको अवशेष भनेर व्याख्या गर्न मिल्दैन। कुनै देशप्रति अन्धविरोध गर्नु गलत हो, तर छिमेकीको व्यवहारमाथि प्रश्न उठाउनु, राष्ट्रिय हितको रक्षा माग्नु र असमान सम्बन्धको विरोध गर्नु राष्ट्रवादको अपरिपक्व रूप मात्र होइन। नेपालले भारतसँग मित्रता चाहेको छ, तर त्यो मित्रता समानता, सार्वभौमिकता र पारस्परिक सम्मानमा आधारित हुनुपर्छ। त्यसैले भारतविरोधी राजनीतिमा परिवर्तन आवश्यक भए पनि राष्ट्रिय हितसँग जोडिएका प्रश्न समाप्त भइसकेका छैनन्।
वाग्लेको अभिव्यक्तिको आलोचनात्मक पक्ष यहीँनेर देखिन्छ। भारतसँगको सम्बन्धमा सुधार आवश्यक छ भन्ने सन्देश दिन सकिने अनेकौँ तरिका थिए। उनले नेपाली राष्ट्रवाद कुनै पनि देशको विरोधमा आधारित नभएको, विगतका असमझदारी समाधान गरेर दुवै देश अघि बढ्नुपर्ने र नेपालको सार्वभौमिकतामा कुनै सम्झौता नहुने स्पष्ट पार्न सक्थे। तर भारतविरोधी राष्ट्रवादको युग सकिएको भन्ने आशयले नेपाली समाजमा भारतसँग सम्बन्धित ऐतिहासिक असन्तुष्टिहरूलाई पुरानो राजनीतिक मानसिकताका रूपमा बुझिएको सन्देश जान सक्छ। कूटनीतिक परिपक्वता भनेको पुराना घाउ बिर्सन आग्रह गर्नु मात्र होइन, ती घाउ किन लागे भन्ने स्वीकार गर्दै फेरि नदोहोरिने वातावरण बनाउनु पनि हो।
नारायण गाउँलेले भारतविरोधी राष्ट्रवादकै कारण काठमाडौँ–तराई द्रुतमार्गजस्ता पूर्वाधार आयोजनाको विकास प्रभावित भएको तर्क पनि अघि सारेका छन्। यो बहस महत्त्वपूर्ण छ, किनकि राष्ट्रियताको नाममा विकासका अवसर अस्वीकार गर्नु देशको हितमा हुँदैन। तर कुनै आयोजना रोकिएको कारण राष्ट्रवाद मात्रै थियो भन्ने निष्कर्ष तथ्यगत परीक्षणबिना स्वीकार गर्न सकिँदैन। परियोजनाको वित्तीय सर्त, लगानीको स्वरूप, राष्ट्रिय सुरक्षा, निर्णय प्रक्रियाको पारदर्शिता र त्यसबाट नेपाललाई हुने लाभको मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ। विदेशी सहयोग अस्वीकार गर्नु सधैँ राष्ट्रवाद होइन, तर विदेशी सहयोग स्वीकार गर्नु पनि स्वतः राष्ट्रहितको प्रमाण होइन। निर्णायक प्रश्न एउटै हो—त्यसबाट नेपाललाई कति लाभ हुन्छ र निर्णय गर्ने अधिकार नेपालको हातमा कति सुरक्षित रहन्छ?
भारतसँगको सम्बन्धमा खुला प्रशंसा गर्नु चाकरी होइन भन्ने तर्क पनि आफ्नो ठाउँमा सही छ। तर प्रशंसा र आत्मसमर्पणबीचको भिन्नता छुट्याउन सक्नुपर्छ। दुई देशबीच सहकार्यका उपलब्धिको प्रशंसा गर्नु स्वाभाविक हो, तर त्यस क्रममा असमानता, सीमा समस्या र विगतका विवादलाई ओझेलमा पार्नु उचित हुँदैन। नेपालले भारतसँग नजिकको सम्बन्ध राख्नुपर्छ, तर नेपालको कूटनीतिक आत्मविश्वास भारतसँगको निकटता प्रदर्शन गरेर मात्र प्रमाणित हुँदैन। आफ्नो राष्ट्रिय हितमा स्पष्ट अडान राख्न सक्ने क्षमता नै त्यसको वास्तविक मापदण्ड हो।
अर्थमन्त्री वाग्लेको अभिव्यक्तिलाई राष्ट्रघातको संज्ञा दिनु अतिशयोक्ति हुन सक्छ, तर उनको आलोचना गर्नेहरूलाई पुरानो सोचका मानिस भनेर खारेज गर्नु पनि उत्तिकै गलत हुन्छ। राष्ट्रिय स्वाभिमानका विषयमा नागरिकले प्रश्न उठाउनु लोकतान्त्रिक अधिकार हो। जिम्मेवार पदमा रहेका व्यक्तिले पनि आफ्ना अभिव्यक्तिले पार्न सक्ने प्रभाव बुझ्नुपर्छ। विवाद बढेपछि वाग्लेले आफ्नो आशय स्पष्ट पार्दै भारतसँगको सम्बन्ध सुधार्ने चाहना नेपालको सार्वभौमिकता र राष्ट्रिय हितप्रतिको प्रतिबद्धतासँगै अघि बढ्ने बताउनु उपयुक्त हुनेछ।
नेपाललाई भारतसँग शत्रुता होइन, सम्मानजनक सम्बन्ध चाहिएको छ। तर सम्मानजनक सम्बन्धका लागि नेपालले आफ्ना असन्तुष्टि दबाउनुपर्ने वा विगतका घटनालाई बिर्सनुपर्ने आवश्यकता छैन। राष्ट्रवादको नाममा विकास रोक्नु गलत हो, तर विकासको नाममा राष्ट्रिय स्वाभिमानलाई अनावश्यक ठान्नु पनि उत्तिकै खतरनाक छ। भारतविरोधी राजनीति पुरानो हुन सक्छ, तर नेपालको राष्ट्रिय हित, सीमा सुरक्षा र समानताको प्रश्न पुरानो भएको छैन। कूटनीतिक परिपक्वताको वास्तविक परीक्षा भारतको प्रशंसा गर्न सक्नुमा होइन, भारतसँग असहमति हुँदा पनि नेपालको अडान स्पष्ट र सम्मानजनक ढङ्गले राख्न सक्नुमा हुन्छ।
-लेखक नारायण गाउले को विचारमा आधारित
