अमेरिका–इरान सम्भावित युद्धको छायाँ : मध्यपूर्वदेखि विश्व व्यवस्था सम्मको असर

मध्यपूर्वको सुरक्षा संरचनामा पुनः एकपटक ठूलो भू–राजनीतिक भूकम्पको संकेत देखिन थालेको छ। अमेरिकी पूर्वराष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको प्रशासनकालमा सुरु भएको कडा इरान नीति र इजरायलसँगको रणनीतिक समन्वयले अहिले सम्भावित अमेरिकी–इजरायली संयुक्त सैन्य अभियानको चर्चा पुनः तीव्र बनाएको छ। अमेरिकी सञ्चारमाध्यम Axiosको विश्लेषणले यस्तो अभियान धेरैले अनुमान गरेकोभन्दा नजिक हुन सक्ने चेतावनी दिएको छ।

१. रणनीतिक पृष्ठभूमि : नियन्त्रणबाट टकरावतर्फ

ट्रम्प प्रशासनले इरानसँगको २०१५ को आणविक सम्झौता (JCPOA)बाट बाहिरिँदै “अधिकतम दबाब” नीति अपनाएपछि अमेरिका–इरान सम्बन्ध तीव्र रूपमा बिग्रियो। आर्थिक प्रतिबन्ध, कूटनीतिक अलगाव र सैन्य दबाबको संयोजनले इरानलाई क्षेत्रीय स्तरमा अझ आक्रामक र आत्मरक्षात्मक रणनीति अपनाउन प्रेरित गर्‍यो।

यसबीच इजरायलले इरानको आणविक कार्यक्रमलाई अस्तित्वगत खतरा ठान्दै प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष कारबाहीहरू (साइबर आक्रमण, लक्षित आक्रमण, हवाई प्रहार) निरन्तरता दिँदै आएको छ। त्यसैले सम्भावित संयुक्त सैन्य अभियान कुनै अचानक निर्णय होइन, बरु वर्षौँदेखि निर्माण हुँदै आएको रणनीतिक समीकरणको चरम बिन्दु हुन सक्छ।

२. सम्भावित युद्धको स्वरूप : सीमित प्रहार कि शासन लक्ष्य?

यदि अमेरिकी–इजरायली अभियान सुरु भयो भने यसको लक्ष्य केवल आणविक पूर्वाधार ध्वस्त पार्ने सीमित कारबाहीमा सीमित रहने सम्भावना कम देखिन्छ। हालको विश्लेषणले इरानको सैन्य क्षमतासँगै शासन संरचनालाई कमजोर पार्ने व्यापक अभियानको सम्भावना देखाउँछ।

तर यस्तो रणनीति अत्यन्त जोखिमपूर्ण छ। इरानको सैन्य र प्रोक्सी नेटवर्क—हेजबोल्लाह, इराक–सिरिया मिलिसिया, यमनका हुथी—पूरे क्षेत्रलाई बहु–मोर्चीय युद्धमा धकेल्न सक्षम छन्। त्यस अवस्थामा द्वन्द्व केवल अमेरिका–इजरायल बनाम इरानमा सीमित नरही सम्पूर्ण मध्यपूर्वीय सुरक्षा संरचना भत्किने खतरा हुन्छ।

३. ऊर्जा र विश्व अर्थतन्त्र : हर्मुजको नाडी

विश्वको करिब पाँचौँ भाग तेल आपूर्ति हुने हर्मुज जलडमरूमध्य इरानको प्रत्यक्ष प्रभाव क्षेत्रमा पर्छ। युद्धको अवस्थामा इरानले जलमार्ग अवरुद्ध गर्ने वा तेल पूर्वाधार लक्षित गर्ने रणनीति अपनाएमा विश्व ऊर्जा बजारमा गम्भीर झट्का लाग्नेछ।

तेल मूल्य आकस्मिक उछाल, आपूर्ति संकट र मुद्रास्फीति दबाबले विश्व अर्थतन्त्रलाई पुनः अस्थिर बनाउनेछ—विशेषतः ऊर्जा आयातमा निर्भर एशियाली अर्थतन्त्रहरूलाई।

४. क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलन : अरब–इजरायल समीकरण

पछिल्ला वर्षहरूमा इजरायल र केही अरब देशबीच विकसित कूटनीतिक निकटता (अब्राहम सम्झौता प्रक्रिया) इरानविरुद्ध साझा सुरक्षा चासोमा आधारित थियो। तर प्रत्यक्ष ठूलो युद्धले यी देशहरूलाई कठिन सन्तुलनमा राख्नेछ—एकातिर सुरक्षा सहकार्य, अर्कोतिर घरेलु जनमत र क्षेत्रीय स्थिरता।

साउदी अरब, यूएई जस्ता शक्तिहरू युद्ध विस्तार नहोस् भन्ने चाहना राख्नेछन्, किनकि व्यापक क्षेत्रीय युद्धले उनीहरूको आर्थिक रूपान्तरण योजना र स्थिरता जोखिममा पार्छ।

५. विश्व शक्ति प्रतिस्पर्धा : अमेरिका बनाम चीन–रूस छाया

इरान केवल क्षेत्रीय शक्ति मात्र होइन, चीन र रूससँग बढ्दो रणनीतिक साझेदारीमा रहेको देश हो। अमेरिकी–इजरायली सैन्य कारबाहीले अप्रत्यक्ष रूपमा विश्व शक्ति प्रतिस्पर्धालाई पनि तीव्र पार्नेछ।

चीन ऊर्जा सुरक्षाका कारण र रूस भू–राजनीतिक कारणले इरानको पूर्ण पतन नहोस् भन्ने चाहना राख्छन्। त्यसैले युद्धले महाशक्ति प्रतिस्पर्धाको नयाँ मोर्चा खोल्ने सम्भावना पनि छ।

६. निष्कर्ष : युद्धको लागत र अनिश्चित परिणाम

अमेरिका–इरान युद्ध कुनै परम्परागत दुईदेशीय द्वन्द्व हुनेछैन; यो बहु–स्तरीय, बहु–क्षेत्रीय र दीर्घकालीन असर बोकेको संकट बन्न सक्छ। इरानको शासन परिवर्तन वा सैन्य कमजोर पार्ने लक्ष्य आकर्षक रणनीतिक कल्पना जस्तो देखिए पनि यसको लागत—मानवीय, आर्थिक र भू–राजनीतिक—अत्यन्त उच्च हुनेछ।

यसैले सम्भावित सैन्य अभियानको चर्चा बढ्दै गए पनि वास्तविक निर्णयमा अझै रणनीतिक हिचकिचाहट रहने सम्भावना बलियो छ। मध्यपूर्वको इतिहासले देखाएको छ—यहाँ सुरु हुने युद्धहरू प्रायः योजनाअनुसार समाप्त हुँदैनन्।

अन्ततः प्रश्न केवल अमेरिका वा इरानको होइन, विश्व व्यवस्था कति अस्थिर हुन सक्छ भन्ने हो। यही कारणले सम्भावित युद्धको छायाँ अहिले नै विश्व राजनीति र अर्थतन्त्रमा गहिरो चिन्ताको विषय बनेको छ।